บทนำ ซึ่งมีความยาวถึง 23 หน้าเริ่มด้วยการเปรียบเทียบกระบวนการเดินทางไปในสถานที่ต่าง ๆ ของประธานาธิบดีอเมริกัน เช่น จอร์จ ดับเบิลบู บุช ว่า ไม่ต่างกับการเดินทางของจักรพรรดิโรมันมากนัก เริ่มจากคณะรักษาความปลอดภัยที่ล่วงหน้าไปก่อนเพื่อเตรียมสถานที่ คณะของประธานาธิบดีห้อมล้อมด้วยหน่วยรักษาความปลอดภัยหลายชั้นรวมทั้งผู้ชิมอาหารก่อนประธานาธิบดีจะรับประทานด้วย นอกจากนั้นยังมีรัฐมนตรี ที่ปรึกษาและกองเลขานุการซึ่งไม่ต่างอะไรกับข้าทาสบริวารของจักรพรรดิโรมันยกเว้นในยุคนี้ไม่มีพวกขันทีเท่านั้น เมื่อไปถึงที่ไหนก็จะมีผู้นำท้องถิ่นมารายงานเหตุการณ์ต่าง ๆให้ทราบรวมทั้งผู้นำของประเทศที่ว่าเป็น “มหาอำนาจ” ด้วย กระบวนการเช่นนี้มีเกิดขึ้นตลอดเวลาจนทำให้รัฐมนตรีอาวุโสของอังกฤษคนหนึ่งรำพึงเป็นข้อเขียนออกมาว่า “คุณตระหนักถึงบทบาทของคุณว่าคือเมืองขึ้น คุณเข้าไปพบเขาในฐานะบริวารที่มีความจงรักภักดีและหวังว่าเขาจะเห็นด้วยกับสิ่งที่คุณทำ” การเปรียบเทียบเช่นนี้มีไปถึงรายละเอียดอื่น ๆ เช่น สัญลักษณ์รูปนกอินทรีย์ กีฬาฟุตบอลอเมริกันซึ่งเท่ากับการต่อสู้กันของนักสู้โรมันที่สู้กันเองบ้าง สู้กับสัตว์ร้ายบ้าง และพวกที่พยายามเล็ดลอดเข้าไปในสหรัฐอเมริกาที่คนไทยมักเรียกกันว่า “โรบินฮู้ด” คือส่วนหนึ่งของ “คนป่า” ในสมัยโรมัน

แต่ผู้เขียนเสนอว่าการเปรียบเทียบไม่ใช่ของใหม่เพราะในสมัยก่อนที่สหรัฐอเมริกาจะประกาศเอกราชเมื่อสองร้อยกว่าปีที่แล้วก็มีการเปรียบเทียบอเมริกากับอาณาจักรโรมันในยุคที่อาณาจักรนั้นยังมีการปกกรองแบบสาธารณรัฐก่อนที่จะกลายเป็นเผด็จการอันมีจักรพรรดิเป็นผู้รวมอำนาจ (ประวัติย่อของอาณาจักรโรมันมีในตอนต่อไป) ฉะนั้นลักษณะของการเปรียบเทียบจึงขึ้นอยู่กับมุมมองของแต่ละกลุ่มชนซึ่งผู้เขียนแยกออกเป็น 7 กลุ่มด้วยกัน

กลุ่มแรกเป็นพวกอเมริกันจ๋าหรือขวาตกขอบนำโดยจอร์จ ดับเบิลยู บุช เอง กลุ่มนี้มองว่าอเมริกาเป็นมหาอำนาจที่รับมรดกตกทอดมาจากอาณาจักรโรมันและอังกฤษและต่อไปนี้จะไม่มีใครท้าทายได้อีก อเมริกาจะไม่มีทางเสื่อม ส่วนเหตุการณ์ชนิดที่กำลังเกิดขึ้นในอิรัก อัฟกานิสถาน อิหร่านและส่วนอื่นของโลกเป็นเพียงอุปสรรคเล็กน้อยเท่านั้น กลุ่มที่ 2 มองจากอีกขั้วหนึ่ง นั่นคือ มองว่าอเมริกากำลังแผ่ขยายอำนาจและความรับผิดชอบออกไปจนไกลเกินศักยภาพในขณะที่ตนเองมีปัญหาหนักหนาสาหัสอยู่ภายในเช่นเดียวกับในช่วงหลังของอาณาจักรโรมัน อเมริกากำลังทำลายสถาบันทางการเมืองและฐานทางคุณธรรมของตัวเองในนามของความปลอดภัย เช่น การใช้อำนาจลับและการติดตามดูประชาชนทุกฝีก้าว กลุ่มที่ 3 ตกอยู่ในระหว่างสองขั้วแรกนี้คือ มองว่าโลกต้องการอเมริกาในฐานะอภิมหาอำนาจที่สามารถทำหน้าที่ผู้นำของชาวโลกได้ อย่างไรก็ตามอเมริกาไม่พยายามทำหน้าที่นั้น แต่กลับหันไปสนใจแต่เรื่องภายในของตนเองโดยมุ่งสร้างความร่ำรวยและใช้เวลาหมดไปกับการแสวงหาความบันเทิง

กลุ่มที่ 4 มองว่าอเมริกากำลังเสื่อมลงอย่างรวดเร็วจนเป็นเสมือนอาณาจักรโรมันตอนกำลังล่มสลายแล้ว ปัญหาของอเมริกาเริ่มจากความล่มสลายในครอบครัว ต่อด้วยการใช้ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ไปในทางชั่วร้ายและรัฐบาลกดขี่ด้วยการเก็บภาษีแบบไม่เป็นธรรม จนทำให้สถาบันต่าง ๆ ค่อย ๆ ล่มสลายตามกันไปเรื่อย ๆ ส่วนกลุ่มที่ 5 เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มขวาตกขอบที่มองว่าอเมริกามีปัญหาหนักหนาสาหัสจากภายในโดยชนชั้นผู้นำที่สนใจแต่ในตัวเองพร้อมกับขาดความกล้าหาญทางด้านคุณธรรมและความอดทน

กลุ่มที่ 6 มองทุกอย่างจากสายตาของศาสนาคริสต์ อย่างไรก็ตามกลุ่มนี้มีความเห็นต่างกันเป็นสองฝ่ายคือ ฝ่ายหนึ่งมองว่าอเมริการุ่งเรืองขึ้นมาตามความต้องการของพระผู้เป็นเจ้าเพื่อจะเผยแพร่คำสอนของศาสนาให้กระจายออกไปยิ่งขึ้น แต่อีกฝ่ายหนึ่งมองว่าอเมริกากำลังละทิ้งคำสอนของศาสนาจึงจะเดินเข้าสู่ความเสื่อมเช่นเดียวกับอาณาจักรโรมันหากยังไม่หันหลับมายึดหลักศาสนาอีกครั้ง ส่วนกลุ่มที่ 7 มองว่าอเมริกาจะใหญ่ยิ่งต่อไปในรูปของการควบรวมส่วนอื่นของโลกเพื่อสู้กับผู้ท้าทายคือ ชาวมุสลิมและจีน กลุ่มนี้มองว่าอเมริกาจะต้องควบรวมส่วนต่าง ๆ ของทวีปอเมริกา ยุโรป ออสเตรเลียและบางส่วนของเอเซีย เช่น ญี่ปุ่น เข้าไปไว้ในอาณาจักรของตน

ในขณะที่การถกเถียงกันเป็นไปอย่างเข้มข้นนี้ ผู้เขียนมองว่าปัญหาสำคัญที่ไม่ค่อยมีใครนึกถึงคือ อะไรเกิดขึ้นกับอาณาจักรโรมันกันแน่ ฉะนั้นจึงเป็นการยากที่จะเปรียบเทียบสองอภิมหาอำนาจซึ่งรุ่งเรืองในช่วงเวลาต่างกันถึงสองพันปี อย่างไรก็ตามเขาจะพยายามชี้ให้เห็นว่าอเมริกามีทั้งส่วนต่างและส่วนคล้ายกับอาณาจักรโรมัน เนื่องจากการเปรียบเทียบเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นห่างกันเป็นเวลานับพันปีไม่สามารถทำได้เช่นการทำเอาของสองอย่างมาตั้งเทียบกัน ฉะนั้นผู้เขียนจึงเสนอให้มองว่า เนื้อหาหนังสือเป็นเสมือนแบบฝึกหัดอย่างหนึ่ง

ส่วนต่างมีหลายอย่างด้วยกัน เริ่มจากเทคโนโลยีซึ่งตลอดเวลาราว 600 ปีอาณาจักรโรมันตกอยู่ในยุคเกษตรกรรมในขณะที่อเมริกาในช่วงเวลาเพียงสองร้อยกว่าปีได้พัฒนาผ่านยุคอุตสาหกรรมและยุคสารสนเทศและเริ่มเดินเข้าสู่ยุคชีวภาพแล้ว ฉะนั้นในด้านเศรษฐกิจอเมริการ่ำรวยกว่าอาณาจักรโรมันปานฟ้ากับดิน อเมริกาไม่มีทางอดอยาก ส่วนชะตากรรมของชาวโรมันขึ้นอยู่กับดินฟ้าอากาศซึ่งหากแห้งแล้งติดต่อกันเป็นเวลานานจะยังผลให้ชาวโรมันอดอยากทันที อเมริกามีคนชั้นกลางจำนวนมากและปกครองด้วยระบอบประชาธิปไตย โรมันไม่มีคนชั้นกลาง หากมีแต่กลุ่มชนชั้นสูงกลุ่มเล็ก ๆ ที่ปกครองประเทศด้วยระบบเผด็จการเป็นส่วนใหญ่พร้อมกับใช้ข้าทาสบริหารจำนวนมากซึ่งยากจน ในขณะที่โรมันพยายามขยายอาณาจักร อเมริกาไม่แสวงหาอาณานิคม ชาวอเมริกันพยายามสร้างความมั่งคั่งด้วยการทำกิจการต่าง ๆ ของตัวเองในฐานะนักธุรกิจ ส่วนชาวโรมันต้องการเพียงมรดกตกทอด ยิ่งกว่านั้นชาวอเมริกันมองตัวเองต่างกับชาวโรมัน ไม่ว่าจะเป็นในด้านการถือยศถือศักดิ์ หรือการมองบทบาทของสองเพศ

ในด้านความคล้าย ผู้เขียนมองว่ามีอยู่ด้วยกัน 6 ด้านคือ (1) ชนชั้นผู้นำมองประเทศของตนว่ามีอำนาจล้นฟ้าและมีความสำคัญอย่างยิ่งยวดต่อกิจการของโลก (2) ทั้งสองประเทศมีแสนยานุภาพอันยิ่งใหญ่ แต่ต้องอาศัยกำลังคนจากต่างถิ่นมากขึ้นเรื่อย ๆ เพราะคนของตนเองมีไม่พอ (3) การแปรรูปความรับผิดชอบของรัฐไปสู่เอกชนเปิดโอกาสให้เกิดความฉ้อฉลกว้างขวางขึ้นและนำไปสู่การขาดความรับผิดชอบ (4) การมองโลกภายนอกว่าล้าหลัง ทัศนคติเช่นนี้ทำให้ไม่สามารถมองเห็นภาพของโลกอย่างแท้จริง (5) พรมแดนซึ่งมีรูรั่วอยู่ทั่วไป เปิดโอกาสให้ผู้คนหลั่งไหลเข้าไปในประเทศเพิ่มขึ้นตลอดเวลา และ (7) กิจการภายนอกและภายในมีความสลับซับซ้อนเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนในที่สุดทำให้การบริหารจัดการเป็นไปด้วยความยากลำบากเพิ่มขึ้นอย่างไม่หยุดยั้ง

ในบทที่ 1 ผู้เขียนกลับไปทบทวนประวัติของอาณาจักรโรมันโดยมีข้อสังเกตอย่างหนึ่งว่าอาณาจักรนั้นอาจมิได้ล่มสลายไปดังที่ใครต่อใครคิด หากได้วิวัฒน์ไปตามความเปลี่ยนแปลงของกาลเวลา และจบด้วยข้อสังเกตเกี่ยวกับพฤติกรรมของชาวโรมันและชาวอเมริกันที่บ่งบอกว่ามองตัวเองอย่างไร

ตามความเชื่อของนักประวัติศาสตร์ กรุงโรมถือกำเนิดขึ้นในรูปของชุมชนเกษตรบนฝั่งแม่น้ำไทเบอร์เมื่อ 743 ปีก่อนคริสตกาล หลังชุมชนนั้นขยายออกไปจนกลายเป็นสังคมที่มีอาณาเขตกว้างใหญ่ กรุงโรมปกครองด้วยระบบกษัตริย์ติดต่อกันมาเป็นเวลาหลายชั่วคนแล้วจึงเปลี่ยนเป็นการปกครองแบบสาธารณรัฐก่อนเกิดคริสตกาลราว 500 ปี ระบบนี้เปิดโอกาสให้ประชาชนมีสิทธิ์ออกเสียงเลือกตั้งได้ในบางกรณีและมีสภาสูงกับผู้บริหารประเทศสองคนเป็นแกน กรุงโรมขยายอาณาเขตออกไปจนครอบคลุมพื้นที่กว้างใหญ่ไพศาล แต่ในระหว่างนั้นก็มีปัญหาสังคมและการเมืองอยู่ไม่ขาด จนกระทั่ง 31 ปีก่อนคริสตกาล ระบบสาธารณรัฐจึงสิ้นสุดลงเมื่อกองทัพของออกเตเวียนเอาชนะผู้อื่นได้และตั้งตนเป็นผู้ปกครองอาณาจักรโรมันแต่เพียงผู้เดียว

หลังจากนั้นอาณาจักรโรมันรุ่งเรืองและตามด้วยความถดถอยในกรอบเวลา 507 ปี นักประวัติศาสตร์ถือกันว่าอาณาจักรโรมันสิ้นสุดลงในปี ค. ศ. 476 (พ. ศ. 1019) เมื่อกองทัพของกรุงโรมพ่ายแพ้แก่กองทัพของผู้ที่ชาวโรมันถือว่าเป็น “คนป่า” นำโดยแม่ทัพชื่อโอโดเอเซอร์และอาณาจักรแตกออกเป็นสองซีกคือ ซีกตะวันตกซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่กรุงโรมอยู่ใต้การปกครองของแม่ทัพคนนั้นและวิวัฒน์ต่อมาเป็นประเทศอิตาลีและอื่น ๆ ส่วนซีกตะวันออกซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ที่กรุงคอนสแตนติโนเปิล (เมืองอิสตันบูลในปัจจุบัน) ยังเป็นเอกราชต่อมาอีกหลายร้อยปีจนกระทั่งพ่ายแพ้แก่อาณาจักรออตโตมาน ผู้เขียนเสนอว่าเราอาจมองว่าอาณาโรมันยังอยู่ก็ได้ แต่อยู่ในรูปอื่น เช่น ตัวอักษร วรรณคดี หลักกฎหมายและสถาปัตยกรรม ผู้ที่มองว่ามันล่มสลายแยกสาเหตุออกได้เป็นสองด้านคือ ด้านปัจจัยภายในซึ่งส่วนใหญ่เกิดจากจักรพรรดิที่ไร้ความสามารถ ความร่อยหรอของทรัพยากรที่ต้องนำมาใช้เพื่อการบริโภคและก่อสร้างสิ่งต่าง ๆ ที่แสดงถึงความยิ่งใหญ่ และความเสื่อมโทรมทางสังคม ปัจจัยภายในก่อให้เกิดความอ่อนแอและเปิดโอกาสให้ศัตรูรุกราน

ผู้ก่อตั้งประเทศสหรัฐอเมริกาชื่นชมอุดมการณ์ของชาวโรมันโดยเฉพาะในตอนที่อาณาจักรโรมันยังเป็นสาธารณรัฐ อุดมการณ์นั้นเป็นทั้งรูปแบบของการปกครองในแนวสาธารณรัฐที่ให้ประชาชนมีสิทธิ์มีเสียงและมีรัฐสภา และรูปของพฤติกรรมส่วนบุคคลที่มีส่วนประกอบหลายอย่าง เช่น มีวินัย รักครอบครัว เสียสละเพื่อรับใช้ประเทศชาติ จอร์จ วอชิงตัน ซึ่งรับตำแหน่งประธานาธิบดีคนแรกของสหรัฐอเมริกายึดอุดมการณ์ของโรมันอย่างเหนียวแน่นโดยไม่ยอมรับตำแหน่งกษัตริย์และเป็นประธานาธิบดีอยู่ 2 สมัยก็สละตำแหน่งเพื่อออกไปเป็นประชาชนธรรมดา

ผู้เขียนชี้ว่าอุดมการณ์ของชาวโรมันเริ่มเปลี่ยนไปเมื่อ 68 ปีก่อนคริสตกาล ตอนนั้นเมืองท่าสำคัญถูกโจรสลัดโจมตี สร้างความตื่นตระหนกให้ชาวโรมันอย่างยิ่ง เหตุการณ์ครั้งนั้นทำให้ชาวโรมันยกอำนาจให้บุคคลคนเดียวคือ ปอมเปอี ซึ่งสามารถทำอะไรได้ตามใจชอบในนามของการป้องกันประเทศ อำนาจเผด็จการนั้นเป็นจุดเริ่มต้นของความเสื่อมทางอุดมการณ์ของชาวโรมันซึ่งต่อมาก็ยกเลิกการปกครองแบบสาธารณรัฐ แม้ผู้เขียนจะไม่ได้เอ่ยถึงเหตุการณ์วันที่ 11 กันยาน 2544 โดยตรง แต่ในบริบทที่เขาเขียน เหตุการณ์ครั้งนั้นทำให้ชาวอเมริกันยกอำนาจแนวเผด็จการให้กับฝ่ายบริหารอันมีประธานาธิบดีจอร์จ ดับเบิลยู บุช เป็นผู้นำ รัฐบาลนี้มีการกระทำหลายอย่างซึ่งต่างจากมาตรฐานของผู้ก่อตั้งประเทศสหรัฐอเมริกา ไม่ว่าจะเป็นเรื่อง การลิดรอนสิทธิของประชาชน หรือการประกาศสงครามโดยปราศจากความเห็นชอบของรัฐสภา

ท่ามกลางความรุ่งเรืองและความมีอำนาจที่กล่าวถึงนี้มีวิวัฒนาการอย่างหนึ่งซึ่งเกิดขึ้นแก่เมืองหลวงของอาณาจักรโรมันและของสหรัฐอเมริกา วิวัฒนาการนั้นมีชื่อเรียกเชิงขบขันว่าเป็น “การเฝ้ามองสะดือตัวเอง” นั่นคือ ผู้มีอำนาจซึ่งรวมหัวกันอยู่ในตัวเมืองหลวงถือว่าเมืองนั้นเป็นศูนย์กลางของทุกอย่างในพิภพและสิ่งที่พวกเขาคิดและทำคือสิ่งที่ถูกต้อง เมืองหลวงมิได้ผลิตอะไร แต่กลับใช้ทรัพยากรจำนวนมหาศาล สิ่งที่เมืองหลวงทำได้ดีคือ การเก็บภาษีจากส่วนอื่นของประเทศ นอกจากนั้นกรุงวอชิงตันยังเก็บอีกอย่างหนึ่งซึ่งกรุงโรมไม่ได้เก็บ นั่นคือ ข้อมูลส่วนตัวของประชาชน ซึ่งเป็นการละเมิดฐานทางอุดมการณ์ของเสรีภาพ การเฝ้ามองสะดือตัวเองทำให้คนในเมืองหลวงไม่เข้าใจความเป็นไปของโลกภายนอกซึ่งนำไปสู่ความผิดพลาดทางนโยบาย

บทที่ 2 เป็นการเปรียบเทียบด้านแสนยานุภาพของเอมริกาและอาณาจักรโรมัน นักประวัติศาสตร์มองว่าอเมริกามีกำลังทหารและฐานทัพกระจัดกระจายอยู่ทั่วโลกเช่นเดียวกับอาณาจักรโรมันที่มีทหารและฐานทัพอยู่ในทวีปยุโรปไปจนถึงเอเซีย เมื่อเปรียบเทียบกับกองทัพของประเทศอื่นในสมัยเดียวกัน กองทัพอเมริกันเหนือชั้นกว่ากองทัพอื่นแบบเทียบกันไม่ติด เช่นเดียวกับกองทัพโรมันซึ่งเหนือชั้นกว่าใครทั้งหมดเมื่อสองพันปีที่แล้ว

ผู้เขียนมองว่ากองทัพอเมริกันและกองทัพโรมันมีความคล้ายกัน 2 ด้านคือ ความสามารถในการส่งกำลังบำรุงและการฝึก ฐานทัพอเมริกากระจัดกระจายกันอยู่ทั่วทุกมุมโลกและพร้อมที่จะออกรบเสมอ นอกจากนั้นยังมีหน่วยเคลื่อนที่เร็วอีกจำนวนหนึ่งซึ่งสามารถออกไปปฏิบัติการทั่วโลกได้ภายในเวลา 18 ชั่วโมง แสนยานุภาพเหล่านี้ทำอะไรไม่ได้หากไม่มีระบบส่งกำลังบำรุงที่มีประสิทธิภาพยอดเยี่ยม ทั้งที่ใช้เทคโนโลยีแบบเก่า แต่อาณาจักรโรมันก็สามารถผลิตและส่งทุกอย่างที่จำเป็นได้ตามที่ต้องการเพราะความสามารถในการสร้างโครงข่ายของถนนและท่าเรือเพื่อเชื่อมต่อทางลำเลียงไว้ทั่วอาณาจักร ส่วนในด้านการฝึกนั้นเป็นที่ยอมรับกันว่ากองทัพอเมริกันและกองทัพโรมันมีการฝึกเหนือชั้นกว่ากองทัพอื่นในยุคของตน

ทั้งที่มีกองทัพขนาดใหญ่และศักยภาพเหนือกองทัพของผู้อื่น แต่มหาอำนาจทั้งสองก็ยังพบว่ามันยังไม่พอสำหรับภารกิจของตน ฉะนั้นทั้งสองจึงต้องพยายามเพิ่มกำลังพล อเมริกาสามารถใช้เทคโนโลยีแทนกำลังคนได้ระดับหนึ่ง ส่วนอาณาจักรโรมันต้องเพิ่มจำนวนคนเท่านั้น การกระทำเช่นนั้นสร้างปัญหาร้ายแรงตามมาให้กับอเมริกาและอาณาจักรโรมัน นั่นคือ ค่าใช้จ่ายที่สูงมากจนสร้างผลกระทบต่อส่วนอื่นของสังคมเพราะค่าใช้จ่ายนั้นต้องมาจากเงินสำหรับกิจการอื่นของรัฐ เช่น การบริการสังคม หรือไม่ก็ได้มาจากการเก็บภาษีเพิ่มขึ้น นอกจากนั้นการใช้จ่ายยังมักรั่วไหลไปเข้ากระเป๋าของผู้ที่อยู่ใกล้ชิดกับศูนย์ของอำนาจ สิ่งเหล่านี้สร้างความไม่พอใจในหมู่ประชาชนเพิ่มขึ้น

เนื่องจากชาวอเมริกันหลีกเลี่ยงการเป็นทหารเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ และกองทัพโรมันต้องการทหารเพิ่มขึ้น ทั้งสองกองทัพจึงเผชิญกับปัญหาการขาดกำลังคนและแก้ปัญหาด้วยการเปิดโอกาสให้ชาวต่างชาติเข้าร่วมโดยสัญญาว่าจะให้สัญชาติแก่พวกเขา วิธีนี้แก้ปัญหาได้ในระดับหนึ่ง แต่ก็แก้ไม่ได้ทั้งหมดโดยเฉพาะในด้านการฝึกกำลังคนในระดับผู้บัญชาการ ดังที่อ้างถึงแล้ว กองทัพที่มีชาวต่างชาติซึ่งชาวโรมันถือว่าเป็นคนป่าเป็นแม่ทัพนี่เองที่โค่นอาณาจักรโรมันลง ฉะนั้นจึงมีคนมองว่าอเมริกาก็กำลังจะเดินไปตามทางนั้นด้วย อย่างไรก็ตามผู้เขียนมองว่า “คนป่า” ที่กำลังสร้างปัญหาให้กับอเมริกาอาจไม่ใช่ผู้ที่ถือกำเนิดในต่างถิ่น หากเป็นผู้ที่เกิดในแผ่นดินอเมริกา ทั้งนี้เพราะวิวัฒนาการสองด้านด้วยกันคือ ด้านแรก ชาวอเมริกันผ่านการเป็นทหารน้อยลงจึงแตกต่างกับชาวอเมริกันในสมัยก่อนซึ่งมีวินัยสูง ตรงไปตรงมา เคร่งศาสนาและยึดอุดมการณ์แนวอนุรักษ์นิยม ส่วนชาวอเมริกันในยุคปัจจุบันหย่อนยานทั้งในด้านร่างกายและจิตวิญญาณ ด้านที่สอง กองทัพอเมริกาต้องลดมาตรฐานของทหารใหม่เพื่อให้ได้กำลังคนครบตามจำนวนพร้อมกับแบ่งภารกิจส่วนหนึ่งให้บริษัทเอกชนทำ การกระทำเหล่านี้จะสร้างความอ่อนแอให้แก่กองทัพ

บทที่ 3 พูดถึงวิวัฒนาการและผลกระทบของระบบอุปถัมภ์และการแปรรูปกิจการของรัฐไปให้เอกชน ผู้เขียนอ้างถึงหลักฐานต่าง ๆ ที่บ่งชี้ว่า สังคมโรมันวางอยู่บนฐานอันกว้างใหญ่ของระบบอุปถัมภ์ ระบบนี้เปลี่ยนไปเรื่อย ๆ จนนักประวัติศาสตร์บางคนมองว่า ถ้าจะค้นหาปัจจัยที่ทำให้สังคมโรมันเสื่อมโทรมในตอนสุดท้ายไม่ต้องไปหาที่ไหนมาก หากให้ดูวิวัฒนาการของระบบอุปถัมภ์

สังคมโรมันประกอบด้วยชนชั้นผู้นำจำนวนน้อยกลุ่มหนึ่งซึ่งเชื่อมต่อกันเป็นโครงข่ายในระดับสูง ชนชั้นผู้นำแต่ละคนมีผู้อยู่ในความอุปถัมภ์กลุ่มหนึ่งซึ่งมีโครงข่ายเชื่อมต่อกันไปเป็นทอด ๆ ประชาชนเหล่านี้รวมกันเป็นฐานทางการเมืองของผู้นำแต่ละคน ภายในโครงข่ายนี้ผู้ที่มีตำแหน่งสูงทางสังคมมักส่งจดหมายไปถึงผู้ที่ตนรู้จักเพื่อแนะนำ หรือฝากตัวให้แก่คนของตน นั่นคือที่มาของ “จดหมายแนะนำ” (Letter of Recommendation) ที่ใช้กันอยู่ในสมัยนี้ ในตอนต้น ๆ ของอาณาจักรโรมัน การเขียนจดหมายแนะนำทำกันด้วยความซื่อตรงและสมัครใจโดยไม่มีค่าตอบแทน แต่ระบบนี้ค่อย ๆ เปลี่ยนไปเป็นระบบต่างตอบแทนซึ่งเต็มไปด้วยความฉ้อฉล

ผู้เขียนเล่าถึงวิวัฒนาการดังกล่าวผ่านการเปลี่ยนความหมายของคำว่า “suffragium” ซึ่งเป็นต้นตอของคำว่า “suffrage” และมีความหมายว่าใบลงคะแนนเสียง ความหมายของมันเปลี่ยนไปเป็นการใช้ระบบอุปถัมภ์เพื่อผลประโยชน์ของผู้มีอำนาจซึ่งสามารถควบคุมเสียงได้เป็นจำนวนมาก ในตอนต้น ๆ การใช้คะแนนเสียงเช่นนี้ไม่มีเงินหรือการต่างตอบแทนกันเข้ามาเกี่ยวข้อง แต่เมื่อเวลาผ่านไปมันค่อย ๆ กลายเป็นระบบการซื้อสิทธิขายเสียงและการใช้เงินเพื่อซื้อทุกอย่างในสังคม ไม่ว่าจะเป็นตำแหน่งในระบบราชการ การให้สินบนแก่เจ้าพนักงานของรัฐ การประเมินภาษี หรือแม้แต่การจัดที่พักให้ทหาร ในกระบวนการนี้มักมีผู้มีเส้นมีสายทำตัวเป็นนายหน้าซึ่งผู้เขียนเรียกว่า “fixers” เป็นผู้วิ่งเต้นแทนผู้รับประโยชน์และได้เงินเป็นค่าตอบแทน ระบบนี้ค่อย ๆ ถ่ายโอนหน้าที่ของรัฐไปให้เอกชนและเป็นต้นเหตุของความฉ้อฉลที่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนนำไปสู่ความเสื่อมโทรมของสังคมซึ่งเปิดโอกาสให้ศัตรูรุกราน

ผู้เขียนมองว่าสังคมอเมริกันก็กำลังเริ่มเดินไปในแนวนั้นด้วยเพราะนักการเมืองอาศัยเครือข่ายของผู้สนับสนุนที่บริจาคเงินจำนวนมากในกระบวนการเลือกตั้ง เมื่อได้ตำแหน่งทางการเมืองแล้ว นักการเมืองก็จะตอบแทนด้วยมาตรการต่าง ๆ ซึ่งเอื้อประโยชน์ให้แก่ผู้สนับสนุน รวมทั้งการแต่งตั้งพวกเขาให้เป็นพนักงานของรัฐด้วย การเข้ามาทำงานของรัฐเป็นฐานของการสร้างเครือข่ายและระบบเส้นสายอย่างกว้างขวางในสังคมของชนชั้นผู้นำ เมื่อพ้นวาระคนเหล่านั้นก็จะทำตัวเป็นนายหน้าซึ่งในสมัยนี้มักเรียกว่า “lobbyists” เพื่อขายบริการให้กับผู้ต้องการได้อะไรสักอย่างจากรัฐบาล ไม่ว่าจะเป็นโครงการซึ่งไม่ต้องประกวดราคา หน้าที่ของรัฐ เช่น ด้านการทหาร ด้านการรักษาความปลอดภัยและด้านการกังขังผู้กระทำผิด หรือ การสอดไส้กฎหมายเพื่อเอื้อประโยชน์ให้แก่ผู้ซื้อบริการ

กระบวนการนี้บางทีก็เรียกว่า “การแปรรูป” (privatization) บางทีก็เรียกว่า “การขายสัมปทาน” (franchising) อำนาจและหน้าที่ของรัฐให้ไปอยู่ในมือของผู้แสวงหาประโยชน์ มันมีความคล้ายกับการแบ่งงานให้ผู้อื่นทำในภาคเอกชนที่เรียกว่า “outsourcing” ฉะนั้นหากดูกันตามตัวเลขจะเห็นว่าอเมริกามีพนักงานของรัฐเพียงราว 2 ล้านคน แต่ถ้าหากรวมตัวเลขของเอกชนที่รับจ้างทำงานของรัฐตามโครงการและสัญญาต่าง ๆ รัฐบาลกลางมีลูกจ้างถึง 12-13 ล้านคน อย่างไรก็ตามพนักเอกชนเหล่านี้มักได้รับการยกเว้นจากระเบียบข้อบังคับของพนักงานรัฐ หรือถ้าไม่ได้รับการยกเว้นโดยตรงก็โดยผ่านการจ้างบริษัทต่างประเทศอีกทอดหนึ่ง ฉะนั้นงานก่อสร้างต่าง ๆ ในอิรักจึงเต็มไปด้วยความฉ้อฉลแต่ไม่ผิดกฎหมายสหรัฐ แม้แต่การทรมานทักโทษต่างชาติที่สหรัฐฯ จับได้ในนามของสงครามกับผู้ก่อการร้ายก็ยกให้ต่างชาติทำเพื่อพยายามเลี่ยงกฎหมายอเมริกัน กระบวนการนี้มีความฉ้อฉลเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ไม่ต่างกับในสมัยโรมัน

บทที่ 4 พูดถึงผลพวงอันเกิดจากชาวโรมันและชาวอเมริกันมองผู้อื่นและผู้อื่นมองชาวโรมันและชาวอเมริกัน ตอน 2 ของบทคัดย่อนี้ได้พูดถึงเรื่องอาณาจักโรมันล่มสลายหลังจากพ่ายแพ้แก่กองทัพของ “คนป่า” แล้ว แต่การพ่ายแพ้ครั้งนั้นไม่ใช่การพ่ายแพ้ครั้งแรกของกองทัพโรมันขนาดใหญ่ที่ยาตราออกไปเพื่อจะปราบผู้ที่ชาวโรมันคิดว่าป่าเถื่อนและด้อยกว่าตน ผู้เขียนเล่าว่าก่อนนั้น ในดินแดนที่เป็นประเทศเยอรมนีในปัจจุบัน กองทัพโรมันขนาดใหญ่ถูกทำลายลงอย่างราบคาบภายในเวลาไม่กี่วันวันเพราะคิดว่าตนเองเหนือชั้นกว่าข้าศึกและไม่พยายามทำความเข้าใจในสภาพภูมิประเทศและกำลังของข้าศึกอย่างถ่องแท้ ในความพ่ายแพ้ครั้งนั้นกองทัพโรมันสูญกำลังพลไปราว 30,000 คน แต่ไม่ใช่การพ่ายแพ้ครั้งเดียวที่มีต้นเหตุมาจาการดูแคลนผู้อื่นและความโอหังซึ่งก่อให้เกิดความเกลียดชังต่อชาวโรมันในหมู่ของชนชาติอื่น ความเกลียดชังนั้นเป็นพลังใจให้แก่ข้าศึก ผู้เขียนนำความพ่ายแพ้ในแนวเดียวกันของกองทัพโรมันมาเล่าอีกหลายเรื่อง แต่ชาวโรมันไม่เคยเรียนรู้เพราะมัวแต่หลงดูแต่สะดือตัวเองดังที่กล่าวแล้ว

ผู้เขียนเห็นว่าอเมริกาถูกมองว่าเป็นเช่นเดียวกับชาวโรมันมาเป็นเวลาราว 50 กว่าปีแล้ว แม้จะมีแนวโน้มที่จะหลงดูแต่สะดือตัวเองเช่นเดียวกับชาวโรมัน แต่ชาวอเมริกันก็มักไม่ค่อยรู้จักตัวเอง ผู้เขียนยกตัวอย่างการศึกษาที่ยืนยันครั้งแล้วครั้งเล่าว่า วัยรุ่นอเมริกันรู้เรื่องราวเกี่ยวกับเหตุการณ์สำคัญ ๆ ในประวัติศาสตร์ของตนน้อยกว่าวัยรุ่นจากต่างประเทศ เช่น เรื่องสงครามกลางเมืองและเรื่องนโยบายเศรษฐกิจเพื่อแก้ปัญหาเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ แม้แต่เรื่องราวเกี่ยวกับเหตุการณ์ปัจจุบันซึ่งชาวอเมริกันถูกประณามทั่วทั้งโลก ชาวอเมริกันก็รู้น้อยกว่าชาวยุโรป เช่น เรื่องการกักขังเชลยศึกที่จับได้ในสนามรบอัฟกานิสถานไว้ในคุกบนเกาะคิวบา และการทำโทษเชลยซึกแบบวิตถารในอิรัก

แม้การรู้จักตัวเองจะมีน้อย แต่ชาวอเมริกันส่วนใหญ่ยังรู้จักโลกภายนอกน้อยกว่านั้นเสียอีก ผู้เขียนนำผลการศึกษามาเสนอ เช่น นักเรียนมัธยม 6 ราว 25% ไม่รู้แม้แต่ชื่อของมหาสมุทรที่อยู่ระหว่างอเมริกากับเอเซีย กว่า 75% ของชาวอเมริกันอายุ 18-24 ปีชี้ไม่ได้ว่าอิรักและอิหร่านอยู่ตรงไหนในแผนที่โลก การขาดความสนใจในโลกภายนอกส่วนหนึ่งเกิดขึ้นเพราะชาวอเมริกันคิดว่าพวกตนเป็นชนชั้นพิเศษเช่นเดียวกับชาวโรมัน การคิดเช่นนี้นำไปสู่แนวโน้มที่จะตีตัวออกห่างจากโลกภายนอกเสมอ สหรัฐฯ จึงไม่ยอมเข้าร่วมองค์การสันนิบาติแห่งชาติหลังสิ้นสงครามโลกครั้งที่ 1 และมักประณามองค์การสหประชาชาติด้วยถ้อยคำที่บ่งบอกถึงการดูแคลน นอกจากนั้นชาวอเมริกันมักจะสั่งสอนชาวโลกเกี่ยวกับเรื่องคุณธรรมและความเหนือชั้นของแนวคิดของตน ยิ่งไปกว่านั้นพวกเขายังต้องการให้ผู้อื่นยกยออีกด้วย เมื่อไปอยู่ที่ไหนคนอเมริกันก็มักไม่พยายามเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมของท้องถิ่นเพราะคิดว่าภาษาและวัฒนธรรมของตนเหนือกว่าและผู้อื่นควรจะต้องเรียนรู้ ผู้เขียนชี้ว่าในเขตที่ชาวอเมริกันไปตั้งฐานในกรุงแบกแดด แทบไม่มีชาวอเมริกันที่พูดภาษาอาหรับได้

พฤติกรรมแบบโอหังเหล่านั้นทำให้ชาวอเมริกันเป็นที่เกลียดชังของชาวโลก ตอนนี้ชาวอเมริกันจึงเป็นเป้าโจมตีของกลุ่มต่าง ๆ แม้กระทั่งในกลุ่มพันธมิตรด้วยกันเองก็มีผู้ไม่ชอบชาวอเมริกันมากขึ้นโดยเฉพาะต่อชนชั้นผู้นำในกลุ่มของจอร์จ ดับเบิลยู บุช ตอนนี้เวลาออกไปไหนในต่างประเทศรวมทั้งในยุโรป ชาวอเมริกันต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ ผู้เขียนชี้ว่าในการแข่งขันฟุตบอลโลกในเยอรมนีเมื่อปี 2549 รถที่ขนส่งนักฟุตบอลอเมริกันเป็นเพียงคันเดียวที่ไม่มีตราบ่งบอกถึงสัญชาติของผู้เล่น ทั้งที่ความจริงเป็นดังที่เห็นอยู่มานาน แต่ชาวอเมริกันส่วนใหญ่ก็ยังไม่เข้าใจว่าทำไมจึงเป็นเช่นนั้น ทำให้พวกเขามองไม่เห็นความจำเป็นที่จะต้องปรับปรุงตัวเอง

บทที่ 5 พูดถึงเขตแดน เริ่มด้วยการบรรยายถึงกำแพงเป็นแนวยาวตลอดคอคอดของเกาะอังกฤษซึ่งอาณาจักรโรมันสร้างขึ้นเพื่อชี้บ่งเขตแดนของตน ผู้เขียนเสนอว่ากำแพงนั้นเป็นเครื่องกั้นพรมแดนเช่นเดียวกับกำแพงที่สหรัฐอเมริกาสร้างขึ้นเพื่อกั้นเขตแดนของตนในส่วนที่เชื่อมต่อกับเม็กซิโก อย่างไรก็ตามคำว่า “เขตแดน” ไม่ใช่สิ่งที่เข้าใจได้ง่ายนัก มันเป็นเสมือนแนวคิดอย่างหนึ่งซึ่งอาจหมายถึงเครื่องหมายบ่งบอกขอบเขตทางการเมือง ทางเศรษฐกิจ ทางเชื้อชาติ ทางศาสนา หรือแม้แต่ทางจิตวิทยา ฉะนั้นความหมายของมันจึงขึ้นอยู่กับบริบทและมักก่อให้เกิดการถกเถียงกันว่ามันคืออะไรแน่ บนพื้นฐานของการแบ่งเขตแดนตั้งแต่ครั้งสมัยโรมันมาจนถึงปัจจุบันนี้ ผู้มีความเห็นอาจแยกได้เป็น 2 กลุ่มคือ กลุ่มแรกมองว่ามันเป็นการบ่งบอกความต้องการของจักรพรรดิโรมันว่าอาณาจักรนั้นจะไม่แผ่ขยายต่อไปหลังจากได้ขยายมาหลายร้อยปี แนวคิดนี้มีอยู่ในสังคมอเมริกันมาตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงปัจจุบันด้วยเพราะจะเห็นว่าประธานาธิบดีจอร์จ วอชิงตัน เตือนชาวอเมริกันเมื่อตอนก้าวลงจากตำแหน่งว่าอย่ามุ่งขยายขอบเขตต่อไปโดยไม่รู้จักจบสิ้นและแนวคิดนี้ก็มีอยู่ในคำเตือนของประธานาธิบดีดไวท์ ไอเซนฮาวร์ เมื่อตอนก้าวลงจากตำแหน่งเมื่อปี2504 เช่นกัน ตอนนี้ชาวอเมริกันถือปฏิบัติโดยยึดหลักที่ว่า เขตแดนต้องแจ้งชัดและคงที่

กลุ่มที่ 2 เห็นว่าชาวโรมันไม่เคยคิดที่จะหยุดขยายอาณาอาณาจักร หากปักหลักเขตหรือสร้างกำแพงขึ้นมาในแต่ละแห่งเพื่อจุดมุ่งหมายต่างกัน ในบางกรณีหลักเขตมีไว้เพื่อชี้ว่าความสามารถในการส่งกำลังบำรุงกองทัพทำได้ไกลที่สุดแค่นั้น แต่ในบางกรณีหลักเขตมีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมายชี้บ่งขอบเขตทางการเมือง ผู้เขียนเห็นว่ากลุ่มนี้น่าจะมีน้ำหนักมากกว่าเพราะอาณาจักรโรมันไม่เคยหยุดขยายเมื่อได้โอกาส ส่วนสหรัฐอเมริกาเองก็ไม่เคยหยุดความพยายามที่จะเผยแพร่แนวคิดเรื่องประชาธิปไตยและตลาดเสรีทั้งที่เขตแดนทางภูมิศาสตร์ยังคงเดิม และที่สำคัญที่สุดก็คือ แนวชายแดนเป็นเขตที่ไม่มีการหยุดอยู่นิ่ง ๆ หากเปลี่ยนไปตลอดเวลาอันเนื่องมาจากการแลกเปลี่ยนสินค้าและบริการ การเดินทางไปมาของประชาชนของทั้งสองฟาก และการซึมซับเอาวัฒนธรรมของกันและกัน

ประวัติศาสตร์มักพูดถึงการแบ่งแยกระหว่างชาวโรมันและฝ่ายที่มักเรียกกันว่า “คนป่า” จริงอยู่สองฝ่ายรบราฆ่าฟันกันเป็นระยะ ๆ แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าอาณาจักรโรมันจะกีดกันฝ่ายคนป่าตลอดไปในทุกกรณี การค้าขายข้ามเขตแดนเกิดขึ้นตลอดเวลา นอกจากนั้นชาวโรมันยังเปิดโอกาสให้ฝ่ายคนป่าเข้าไปตั้งหลักแหล่งในอาณาจักรของตนได้ในบางกรณีและการเปิดโอกาสเช่นนี้เองที่นำไปสู่ความแตกสลายของอาณาจักรโรมันในที่สุดดังที่กล่าวถึงแล้ว

เขตแดนของสหรัฐอเมริกาก็มีลักษณะเดียวกัน การค้าขายเกิดขึ้นตลอดเวลาแม้แต่ในส่วนที่มีกำแพงสูงกั้นอยู่ การลงทุนก็เช่นเดียวกัน ในแต่ละวันคนงานเม็กซิกันจำนวนมากจะเข้าไปทำงานในสหรัฐฯ ในขณะเดียวกันชาวอเมริกันก็เดินทางไปทำฟันในเม็กซิโกเพราะค่าบริการถูกกว่า สหรัฐอเมริกาเปิดโอกาสให้ชาวโลกเข้าไปตั้งถิ่นฐานอยู่ตลอดเวลา พวกที่เข้าไปมิได้เป็นฝ่ายรับวัฒนธรรมอเมริกันแต่เพียงฝ่ายเดียว หากนำวัฒนธรรมของตนไปเผยแพร่และมีอิทธิพลต่อวัฒนธรรมอเมริกันด้วย การแต่งงานข้ามเชื้อชาติกันอย่างกว้างขวาง และการผสมกันทางด้านวัฒนธรรมก่อให้เกิดสิ่งใหม่ ๆ ขึ้นมาตลอดเวลา ผู้เขียนยกตัวอย่างมาเสนอว่า รายการอาหารตามร้านมักผสมกันจนแยกไม่ออกว่ามันคืออะไร เช่น อาหารเม็กซิกันชนิดหนึ่งซึ่งผสมกับอาหารไทยแล้วเรียกว่า “Thai fajitas” ยิ่งเป็นในด้านของการป้องกันประเทศ เขตแดนทางภูมิศาสตร์ของอเมริกาในปัจจุบันนี้ยิ่งแทบไม่มีความหมายอะไรเลยเพราะสหรัฐอเมริกามีฐานทัพอยู่ทั่วโลกโดยเฉพาะกองทัพเรือที่เคลื่อนย้ายไปตามความจำเป็นเพื่อใช้พลังทางทหารและเพื่อการแสดงให้เห็นถึงแสนยานุภาพอันน่ายำเกรง
การผสมผสานกันอย่างแยกไม่ออกเช่นนี้มีเกิดขึ้นในอาณาจักรโรมมันเช่นกัน ฉะนั้นจึงอาจถามได้ว่าอาณาจักรโรมันได้แตกสลายไปจริง ๆ หรือ ผู้เขียนเสนอว่าศาสนาของอาณาจักรโรมันซึ่งได้แก่ศาสนาคริสต์ยังยืนอยู่อย่างมั่นคง ภาษาของชาวโรมันเป็นรากภาษาของชาวโลกปัจจุบันอย่างแพร่หลาย ผู้ที่ตั้งหลักแหล่งอยู่ในแผ่นดินของอาณาจักรโรมันยังดื่มเหล่าองุ่นเช่นเดิม สถาปัตยกรรมของชาวโรมัน พิธีการและเมืองต่าง ๆ ก็ยังอยู่ และระบบกฎหมายของชาวโรมันก็ยังอยู่ ด้วยความจริงเหล่านี้จึงมีปราชญ์บางคนเสนอว่า อาณาจักรโรมันมิได้แตกสลายไปดังที่ใคร ๆ คิด หากยังคงอยู่ในอีกรูปแบบหนึ่งซึ่งต่างกับครั้งก่อนเท่านั้นเอง

ในบทส่งท้าย ผู้เขียนทบทวนบางส่วนของเนื้อหาที่กล่าวถึงแล้วและชี้ว่าทุกอาณาจักรอยากอยู่ค้ำฟ้า แต่เท่าที่ผ่านมาไม่มีใครอยู่ได้ในรูปเดิม นั่นคือ ความล่มสลายมิได้หมายความว่าทุกสิ่งทุกอย่างในอาณาจักรเหล่านั้นสูญหายไป ส่วนใหญ่ยังคงอยู่แต่อาจปรับเปลี่ยนไปในรูปใดรูปหนึ่งเท่านั้น ตัวอย่างของอาณาจักรที่ล่มสลายล่าสุดได้แก่สหภาพโซเวียต จะเห็นว่าส่วนประกอบต่าง ๆ ยังอยู่ แม้กระทั่งส่วนต่าง ๆ ของอาณาจักรที่รุ่งเรืองก่อนอาณาจักรโรมัน เช่น เปอร์เซียและกรีซ ก็ยังอยู่และหาดูได้ไม่ยาก มองจากแง่นี้อเมริกาในลักษณะปัจจุบันอาจแตกสลาย แต่ส่วนประกอบส่วนใหญ่ก็จะคงอยู่ ผู้เขียนเน้นย้ำอีกว่าอเมริกาอาจมีส่วนคล้ายอาณาจักรโรมันในหลายแง่ แต่ความต่างกันนั้นสำคัญยิ่งโดยเฉพาะในด้านที่เกี่ยวกับระบบสังคมและการเมืองของอเมริกาที่มีความยืดหยุ่นสูงและปรับเปลี่ยนอยู่ตลอดเวลา

ในอนาคตอเมริกาอาจวิวัฒน์ไปได้หลายรูปแบบขึ้นอยู่กับว่าชาวอเมริกันจะเลือกทำอะไรในตอนนี้ บนฐานของแนวความคิดที่ว่า ความแข็งแกร่งของสังคมขึ้นอยู่กับความอยู่ดีกินดีของประชาชนซึ่งประกอบด้วยการมีโอกาสเบื้องต้น มีความเป็นธรรม มีจิตวิญญาณและความมั่นใจในระบบของตน ผู้เขียนมองว่าสหรัฐอเมริกาต้องพยายามทำสิ่งเหล่านี้ทั้งในปัจจุบันและต่อไปในอนาคตเพื่อให้สังคมอเมริกันคงอยู่ต่อไปคือ (1) พยายามทำความเข้าใจและยอมรับโลกภายนอกมากขึ้น (2) เชื่อมั่นในรัฐบาลมากขึ้นโดยเฉพาะหน้าที่บางอย่างจะต้องสงวนไว้ให้รัฐบาลทำเท่านั้น (3) เสริมสร้างสถาบันเพื่อการสนับสนุนการปรับตัวให้กลมกลืนกันของผู้ที่อยู่มาก่อนและผู้ที่อพยพเข้ามาใหม่ให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้น และ (4) ลดขนาดของกองทัพลงเนื่องจากกองทัพใช้ทรัพยากรมากจนกระทบต่อส่วนอื่นของสังคม

ในตอนสุดท้าย ผู้เขียนพยายามตอบคำถามตามชื่อของหนังสือที่ว่า “สหรัฐอเมริกาจะเหมือนอาณาจักรโรมันใช่ไหม ?” โดยการไม่ฟันธง เขาเสนอว่าในหลาย ๆ ด้านชาวอเมริกันกำลังสร้างความผิดพลาดแบบเดียวกับชาวโรมัน แต่ระบบอเมริกันมียาขนานแท้ไว้สำหรับแก้ความผิดพลาดอยู่แล้ว นั่นคือ ชาวอเมริกันเชื่อมั่นว่าระบบของตนปรับปรุงได้และยังพยายามปรับปรุงให้มันดีขึ้นอยู่ตลอดเวลา

ข้อคิดเห็น – เรื่องเกี่ยวกับอนาคตของสหรัฐอเมริกาดูจะเป็นที่สนใจอย่างกว้างขวางและกำลังถูกนำมาวิเคราะห์ในหลายแนว เล่มนี้ค่อนข้างแคบเมื่อเทียบกับ The Clash of Civilizations ของ Samuel Huntington ซึ่งคอลัมน์นี้นำมาเสนอแล้วและมีรวมอยู่ใน “กะลาภิวัตน์” และ Day of Empire ของ Amy Chua ซึ่งเพิ่งพิมพ์ออกมาเมื่อปลายปี 2550 และคอลัมน์นี้จะนำมาเสนอในโอกาสหน้า เฉกเช่นเล่มอื่น ๆ เนื้อหาของหนังสือเล่มนี้ประกอบด้วยข้อมูลที่น่ารู้มากมายแม้การนำเสนอจะค่อนข้างวกวนบ้างในบางตอนก็ตาม

การที่ผู้เขียนไม่ได้ฟันธงลงไปว่าสหรัฐอเมริกาจะล่มสลายเช่นอาณาจักรโรมันหรือไม่อาจทำให้ผู้อ่านผิดหวังบ้าง แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าสิ่งที่เขานำมาเสนอจะด้อยค่าลง ข้อเสนอของเขาในตอนสุดท้ายที่ให้ชาวอเมริกันปรับตัวน่าจะมีค่าที่สุดสำหรับชาวอเมริกันที่ต้องการมองดูตัวเองว่าเป็นอย่างไรและจะทำอย่างไรเพื่อปิดทางของความเสื่อมโทรมจนล่มสลาย การที่หนังสือขายดีคงบ่งชี้ว่า ชาวอเมริกันกำลังสนใจในเรื่องอนาคตของตนและอาจกำลังถกเถียงกันอย่างเข้มข้นและกว้างขวางว่าจะทำอย่างไรต่อไป.

ดร.ไสว บุญมา

นี่เป็นเพียงตัวอย่างแรกที่ผู้เขียนยกเอาความมั่งคั่งและสะดวกสบายของคนอเมริกันยุคปัจจุบันมาให้ดูเพื่อจะบอกว่าชาวอเมริกัน ชาวยุโรปและผู้ที่อยู่ในประเทศด้อยพัฒนาส่วนใหญ่มีความเป็นอยู่ดีขึ้นกว่าสมัยก่อนมาก สำหรับชาวอเมริกันสถิติปี ค. ศ. 2000 บ่งว่า คนอเมริกันถึงร้อยละ 23 มีรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือนสูงถึง 75,000 เหรียญต่อปีซึ่งทำให้พวกเขามีอำนาจการซื้อถึง 2 เท่าของคนรุ่นพ่อแม่ ยิ่งไปกว่านั้นข้อมูลยังบ่งอีกว่า หากใช้วิธีการคำนวณรายได้โดยใช้วิธีนับเวลาทำงานเป็นตัวชี้วัดจะพบว่า ในปัจจุบันคนอเมริกันทำงานเพียง 3 นาทีก็มีรายได้มากพอที่จะซื้อขนมปังสอดไส้เนื้อและเนย (Cheeseburger) แล้ว เมื่อปี ค. ศ. 1950 คนรุ่นพ่อแม่ของพวกเขาต้องทำงานนานถึง 30 นาทีจึงจะมีรายได้มากพอสำหรับซื้ออาหารดังกล่าว

ในด้านของบ้าน ในปัจจุบันบ้านของคนอเมริกันโดยเฉลี่ยมีขนาด 2,250 ตารางฟุต 3 ห้องนอน 2 ห้องน้ำ โรงจอดรถขนาดใหญ่และห้องส่วนตัวโดยเฉลี่ยคนละ 2 ห้อง เมื่อปี ค. ศ. 1950 บ้านของคนอเมริกันมีขนาดเพียง 1,100 ตารางฟุต 2 ห้องนอนและ 1 ห้องน้ำเท่านั้น ในปัจจุบันแม้แต่นักศึกษามหาวิทยาลัยก็ยังพักอยู่ในหอพักที่เป็นห้องเดี่ยว มีเตียงขนาดราชินี มีโทรศัพท์ส่วนตัว โต๊ะคอมพิวเตอร์ เครื่องเล่นดีวีดี รวมทั้งมีครัวและที่ออกกำลังกายส่วนตัวอีกด้วย

หากจะเปรียบเทียบกันในด้านอื่น ๆ เช่น เวลาว่าง การคำนวณของอาจารย์จากมหาวิทยาลัยชิคาโกพบว่า ในปัจจุบันชายอเมริกันมีเวลาว่างมากถึง 40 ชั่วโมงต่อสัปดาห์เทียบกับเพียง 11 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ในปี ค. ศ. 1880 แม้แต่ผู้หญิงซึ่งมักมีเวลาว่างน้อยกว่าผู้ชายก็ยังมีเวลาว่างถึง 30 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ ข้อมูลนี้ตรงกับของอาจารย์ในมหาวิทยาลัยร็อกกี้เฟลเลอร์ซึ่งคำนวณว่า ในปัจจุบันชาวอเมริกันใช้เวลาเพียงร้อยละ 20 ของเวลาตื่นในการทำงานเทียบกับร้อยละ 50 ในอดีต

ยิ่งไปกว่านั้น ความก้าวหน้าทางด้านสาธารณสุขทำให้ป้องกันและรักษาโรคร้ายแรงได้ดีขึ้นส่งผลให้อายุตามคาดในปัจจุบันของคนอเมริกันเพิ่มขึ้นเป็น 77 ปี หรือเกือบ 2 เท่าของเมื่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 แม้แต่คะแนนทดสอบระดับปัญญาเบื้องต้นก็ยังดีขึ้นเพราะคุณภาพของการศึกษาและโภชนาการที่ดีขึ้น สภาพสิ่งแวดล้อมก็ดีขึ้น เช่น เมื่อ 20 ปีก่อน จำนวนทะเลสาบที่สะอาดพอสำหรับผู้คนที่จะลงไปว่ายน้ำหรือตกปลามีเพียงร้อยละ 33 เท่านั้น แต่ปัจจุบันเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 66 ฝนกรดลดลงถึงร้อยละ 67 สารตะกั่วในอากาศลดลงถึงร้อยละ 97 ปริมาณป่าไม้ก็เพิ่มสูงขึ้น สัตว์ที่เคยคาดว่าจะสูญพันธุ์มีจำนวนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เศรษฐกิจดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด อาหาร บ้าน เสื้อผ้า และสินค้าอุปโภคบริโภคราคาลดลง ความเท่าเทียมกันในด้านสังคมก็เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ไม่ว่าจะเป็นในเรื่องเพศหรือสีผิว

สำหรับชาวยุโรปผู้เขียนยกตัวอย่างชาวอังกฤษซึ่งข้อมูลบ่งว่า เมื่อปี ค. ศ. 1870 คนรวยอังกฤษมีอายุตามคาดมากกว่าคนจนถึง 17 ปีและสูงกว่าถึง 5 นิ้ว แต่ในปัจจุบันอายุตามคาดและความสูงของคนต่างฐานะกันกลับไม่มีความแตกต่างกันเพราะทั้งสองกลุ่มมีอาหารการกินทัดเทียมกันและเข้าถึงบริการทางด้านสาธารณสุขได้พอ ๆ กัน สำหรับชาวตะวันตกโดยรวมผู้เขียนอ้างว่า เมื่อศตวรรษก่อนคนรวยจะมีชีวิตอยู่ในบ้าน มีรถประจำตัว สามารถท่องเที่ยวได้ทั่วโลก มีอาหารการกินอย่างไม่จำกัด มีความสามารถในการเข้าถึงทั้งการศึกษาและการแพทย์ ในขณะที่คนจนต้องนอนในฟาร์ม ไม่มีอาหารสดกิน ไม่สามารถเข้าถึงทางการแพทย์และเรียนจบเพียงระดับมัธยมเท่านั้น นั่นหมายความว่า สภาพความเป็นอยู่ของคนรวยกับคนจนเมื่อหนึ่งศตวรรษที่ผ่านมามีความแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง แต่ในปัจจุบันชาวตะวันตกไม่ว่าจะรวยหรือเพียงมีฐานะปานกลางมีวิถีชีวิตแทบไม่แตกต่างกัน

ไม่ใช่เฉพาะชาวอเมริกันและชาวตะวันตกเท่านั้นที่มีชีวิตดีขึ้น ผู้ที่อยู่ในส่วนอื่นของโลกก็มีชีวิตดีขึ้นด้วยเพราะเศรษฐกิจโลกโดยรวมก็ดีขึ้นอันเป็นผลของการเปิดเสรีทางการค้าและการปกครองแบบประชาธิปไตย ข้อมูลบ่งว่าโดยเฉลี่ยคนในประเทศกำลังพัฒนาในปี ค. ศ. 1975 มีรายได้ 2,125 เหรียญต่อปีซึ่งเพิ่มขึ้นเป็น 4,000 เหรียญในปัจจุบัน จำนวนชนชั้นกลางในประเทศกำลังพัฒนาเพิ่มจาก 1.6 พันล้านคนในปีนั้นเป็น 3.5 พันล้านคนในปัจจุบัน และประชากรโลกที่อ่านออกเขียนได้เพิ่มขึ้นจากร้อยละ 47 ในปี ค. ศ. 1970 เป็นร้อยละ 73 ในปัจจุบัน

ถึงแม้ว่าสถิติทุกอย่างจะบ่งบอกว่า ในปัจจุบันชีวิตความเป็นอยู่ของคนอเมริกันดีขึ้น แต่การสำรวจเมื่อปี ค. ศ. 1996 กลับพบว่า ร้อยละ 50 ของพวกเขากลับคิดว่ายุคสมัยของพ่อแม่ดีกว่า และกว่าร้อยละ 60 คิดว่าอนาคตของประเทศจะแย่ไปกว่านี้อีก มีเพียงร้อยละ 15 เท่านั้นที่คิดว่าประเทศดีขึ้น ฉะนั้นมันคงต้องมีอะไรสักอย่างผิดปกติแน่ไม่เช่นนั้นแล้วผลสำรวจคงไม่ออกมาเช่นนี้ ผู้เขียนคาดว่าสาเหตุแรกน่าจะมาจากความคาดหวังเพราะกว่าศตวรรษหนึ่งมาแล้วที่ชาวตะวันตกถูกครอบงำด้วยความคิดที่ว่า ตัวเองต้องมีทุกอย่างมากกว่าคนรุ่นก่อนส่งผลให้สิ่งต่าง ๆ มากมายที่คนรุ่นปัจจุบันมีอยู่ไม่สามารถทำให้พวกเขามีความสุขได้ ซ้ำร้ายยังนำความรู้สึกหดหู่มาให้ด้วยเนื่องจากพวกเขาไม่สามารถคาดว่าจะมีอะไรเพิ่มได้อีกในปีต่อ ๆ ไป นอกจากนั้นพวกเขายังกลัวว่าเศรษฐกิจจะล่มสลาย ความมีอิสรภาพจะถูกคุกคาม ทรัพยากรจะหมดไป ชีวิตความเป็นอยู่จะไม่ดีกว่าที่เป็นอยู่ ผู้เขียนคาดว่าความคิดที่ขัดแย้งกับข้อมูลนี้น่าจะมีสาเหตุมาจากการปฏิเสธความอุดมสมบูรณ์ (abundance denial)

นอกจากนี้ การที่คนเราสามารถแก้ปัญหาหนึ่งได้ แต่กลับก่อให้เกิดอีกปัญหาหนึ่งตามมาก็เป็นตัวบั่นทอนความเชื่อมั่นว่าชีวิตของพวกเขาดีขึ้น เช่น สมัยก่อนฝันของคนอเมริกันส่วนใหญ่คือการมีรถส่วนตัว ในปัจจุบันแทบทุกคนมีรถส่วนตัวไว้ใช้แล้ว แต่การเพิ่มของจำนวนรถกลับมีมากกว่าพื้นที่ถนนทำให้คนอเมริกันต้องใช้เวลาบนท้องถนนเพิ่มขึ้นถึงร้อยละ 17 เมื่อเทียบกับปี ค. ศ. 1980 ยิ่งไปกว่านั้นจำนวนรถที่เพิ่มขึ้นมากมายยังทำให้คนขาดความสุขเพราะต้องแย่งที่จอดรถกัน นั่นหมายความว่า แทนที่ผู้คนจะมีความสุขและสะดวกสบายจากการมีรถส่วนตัวดังฝัน แต่ความจริงกลับเป็นตรงข้าม

นอกจากความคาดหวังแล้ว ผู้เขียนเสนอว่ายังมีสาเหตุอื่นที่ทำให้ชาวอเมริกันรู้สึกมีความสุขน้อยลงทั้งที่ข้อมูลบ่งว่าทุกอย่างดีขึ้น เช่น สื่อต่าง ๆ ชอบประโคมข่าวร้ายเพราะข่าวร้ายเท่านั้นที่ทำเป็นข่าวได้ ส่วนข่าวดีไม่เป็นหัวข้อข่าวเพราะมันไม่ดึงดูดความสนใจและไม่สามารถขายได้ ทั้ง ๆ ที่ในความเป็นจริงนั้น ข่าวร้ายต่าง ๆ มีน้อยมาก สื่อจึงต้องแต่งแต้มสีสันให้ข่าวร้ายดูเหมือนเป็นจริงและมีอยู่รอบตัวเสมอ รวมทั้งทำเรื่องเล็กให้กลายเป็นเรื่องใหญ่ด้วย เรื่องนี้ได้รับการยืนยันจากการศึกษาของอดีตคณบดีคณะนิเทศศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยเพนซิลวาเนียซึ่งพบว่า ยิ่งคนดูทีวีมากเท่าใดยิ่งมีแนวโน้มที่จะเชื่อว่าอุบัติการณ์การเกิดอาชญากรรมจะเกิดขึ้นมากเท่านั้น ทั้ง ๆ ที่ในความเป็นจริงอาชญากรรมในปัจจุบันมีน้อยมาก สถิติบ่งว่า อาชญากรรมที่เกิดขึ้นจริงน้อยกว่าอาชญากรรมที่ถูกสร้างเป็นภาพยนตร์เสียอีก
นอกจากสื่อจะชอบขยายข่าวร้ายแล้ว สื่อยังชอบโฆษณาขายสินค้าจนทำให้ผู้คนบ้าคลั่งกับการซื้อหาสินค้าต่าง ๆ มากมายมาสะสม การมีทางเลือกที่เพิ่มขึ้นนี้กลับไม่ทำให้ผู้คนมีความสุขซึ่งตรงกับที่ศาสตราจารย์ทางจิตวิทยาแห่งมหาวิทยาลัยสวอธมอร์ท่านหนึ่งกล่าวไว้ นั่นคือ การที่คนมีทางเลือกมากมายมักนำความเสียใจมาให้เพราะเขารู้สึกไม่แน่ใจก่อนซื้อและผิดหวังหลังซื้อ การมีทางเลือกน้อยลงอาจทำให้เขารู้สึกดีขึ้นอย่างน้อยเขาก็เสียเวลาในการเลือกน้อยลง ซ้ำร้ายการที่มีทางเลือกมากเกินไปทำให้เกิดความพร่ามัวระหว่างความจำเป็นจริง ๆ กับความต้องการอันเกิดจากการครอบงำของความอยาก ในปัจจุบันคนอเมริกันกำลังตกเป็นเหยื่อของความต้องการของทันสมัยที่สุด เมื่อไหร่ที่มีสินค้ารุ่นใหม่ที่สุดออกมา พวกเขาจะพากันอยากได้และซื้อหาไว้ทั้ง ๆ ที่บางครั้งของชนิดเดียวกันที่เพิ่งซื้อมายังไม่ได้แกะออกจากกล่องด้วยซ้ำไป

ที่แย่ไปกว่านั้นคือ คนอเมริกันไม่เพียงมีความรู้สึกว่าถูกบังคับให้ต้องเปรียบเทียบสิ่งของที่ตนมีกับคนอื่นเท่านั้นแต่ยังต้องมีมากกว่าคนอื่นอีกด้วย ทำให้คนอเมริกันกลายเป็นกลุ่มคนที่มีหนี้มากที่สุดและมีเงินเก็บออมน้อยที่สุดในกลุ่มประเทศตะวันตกด้วยกัน หนี้ที่คนอเมริกันนิยมเป็นกันคือ หนี้บัตรเครดิตเพราะบัตรนี้สามารถนำติดตัวไปได้ทุกแห่งและร้านค้าทั่ว ๆ ไปก็ยินดีรับด้วย ผลก็คือผู้คนขาดความยับยั้งชั่งใจในการใช้เงิน เช่น แทนที่จะกลับบ้านกินข้าว คนอเมริกันกลับแวะกลางทางรับประทานอาหารแล้วกลับมาเป็นหนี้ในตอนสิ้นเดือน ผลของกับดักหนี้จึงเป็นอย่างที่ศาสตราจารย์ทางด้านเศรษฐศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยบอสตันคนหนึ่งกล่าวไว้คือ การใช้จ่ายมากไม่เพียงทำให้ผู้คนถูกรบกวนจากคนตามทวงหนี้เท่านั้น แต่ยังทำให้เขาเป็นโรคประสาทได้ง่ายด้วย ผลที่เห็นอีกอย่างก็คือ ยิ่งคนอเมริกันเป็นหนี้มากเท่าไร พวกเขาก็ยิ่งใช้จ่ายมากขึ้นเพื่อบรรเทาความเครียดจนกลายเป็นหนี้อย่างไม่สิ้นสุด แทนที่จะใช้จ่ายให้น้อยลงซึ่งจะทำให้เขามีเงินเหลือมากขึ้นอันจะส่งผลให้เขารู้สึกว่ามั่นคงและมีคุณค่ามากขึ้น

ในปัจจุบันคนอเมริกันเป็นโรคซึมเศร้าเพิ่มขึ้นจากอดีตถึง 10 เท่า ที่แย่ไปกว่านั้นก็คือการศึกษาของอาจารย์แห่งมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดคนหนึ่งพบว่าร้อยละ 6 ของคนอเมริกันเป็นโรคซึมเศร้าถึงปีละครั้ง ผู้เขียนเสนอว่าสาเหตุน่าจะมาจากคนเหล่านี้มีเงินและเวลาว่างมากเกินไปจนเกิดโรคซึมเศร้าซึ่งต่างจากรุ่นบรรพบุรุษหรือประชาชนในประเทศยากจนที่ต้องใช้เวลาทั้งหมดไปในการทำมาหากินจึงไม่มีเวลาที่จะซึมเศร้า นอกจากนี้ความคาดหวังยังนำมาซึ่งความกระสับกระส่าย ข้อสรุปนี้ได้มาจากการสำรวจคนญี่ปุ่นซึ่งพบว่าพวกเขารู้สึกว่าชีวิตตัวเองน่าสังเวชแม้ประเทศของเขาจะร่ำรวยก็ตามเพราะเศรษฐกิจของประเทศญี่ปุ่นไม่สามารถเติบโตอย่างรวดเร็วเหมือนเมื่อราว 40 ปีที่ผ่านมาได้ทำให้ความคาดหวังที่จะมีชีวิตที่ดีขึ้นสิ้นสุดลง

อีกสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ผู้คนขาดความสุขมาจากบรรพบุรุษ การคัดเลือกโดยธรรมชาติทำให้มนุษย์ที่อยู่รอดมาถึงปัจจุบันน่าจะไม่ใช่มาจากบรรพบุรุษที่มีนิสัยใจดี ขี้ประหม่า ขี้แย แต่ต้องเป็นคนที่อดทน ทำงานหนัก และไม่เคยรู้จักคำว่าพอส่งผลให้ผู้คนที่มีชีวิตอยู่ในปัจจุบันได้รับอุปนิสัยเหล่านั้นมา หรืออาจได้รับฮอร์โมนคอร์ติซอลซึ่งเป็นฮอร์โมนที่เกิดขึ้นเมื่อมีความเครียดเป็นตัวเหนี่ยวนำให้ไม่สามารถมีความสุข การศึกษาของนักวิจัยแห่งมหาวิทยาลัยร็อกกี้เฟลเลอร์พบว่า คนที่มีความเครียดหรือมีฮอร์โมนที่ก่อให้เกิดความเครียดจะประสบความสำเร็จมากกว่าคนทั่ว ๆ ไป และการวิจัยยังพบอีกว่า คนที่มีบุคลิกภาพชนิด A ซึ่งเป็นกลุ่มคนที่ประสบความสำเร็จสูงกว่าคนอื่นมักจะทนทุกข์ทรมานจากความเครียดและมีแนวโน้มที่จะไม่มีความสุขมากกว่าคนอื่นถึง 2 เท่า นอกจากนี้การที่คนเรามีอิสรภาพมากเกินไปก็ทำให้ขาดความสุข ในสมัยก่อนผู้คนต่างเรียกร้องหาอิสรภาพแต่เมื่อได้มาแล้วกลับพบว่า อิสรภาพนำมาซึ่งความเครียดเพราะเมื่อไหร่ที่ชีวิตไม่ดีอย่างที่ควรจะเป็นสะท้อนให้เห็นผลของการกระทำของตัวเอง ไม่ใช่การกระทำของผู้อื่น

สำหรับในด้านปัจจัยที่ทำให้มีความสุข การศึกษาพบว่าสิ่งที่มีความสัมพันธ์กับความสุขได้แก่ ความรัก มิตรภาพ ความเคารพนับถือและครอบครัวที่ดี แต่สิ่งเหล่านี้กลับไม่มีขายหากมาจากการฝึกฝน เช่นเดียวกับที่นักจิตวิทยาแห่งมหาวิทยาลัยมิซซูรี่คนหนึ่งกล่าวไว้ นั่นคือ การที่จะคิดในแง่ร้ายหรือไม่มีความสุขเป็นเรื่องง่ายดายและยากที่จะปฏิเสธ ส่วนการที่จะมองโลกในแง่ดีและมีความสุขเป็นสิ่งที่ต้องฝึกฝน ยิ่งไปกว่านั้นการศึกษาของนักจิตวิทยาแห่งมหาวิทยาลัยยูทาห์ยังพบอีกว่า คนที่มองโลกในแง่ดีจะประสบความสำเร็จในชีวิตมากกว่าคนเครียดทั้งในแง่การงาน การแต่งงาน แถมยังมีอายุยืนยาวกว่าอีกด้วย ในปัจจุบันชาวอเมริกันจำนวนมากขึ้นเริ่มเข้าใจความจริงข้อนี้ ศาสตราจารย์ทางด้านรัฐศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยมิชิแกนคนหนึ่งจึงกล่าวว่า ยุคของวัตถุนิยมกำลังจะสิ้นสุดลงเมื่อการซื้อและครอบครองทรัพย์สินไม่สามารถแก้ปัญหาได้ นั่นหมายความว่า คนอเมริกันอาจกำลังจะเข้าสู่ยุคของการแสวงหาความหมายของชีวิตซึ่งหลุดพ้นทั้งจากลัทธิวัตถุนิยมและลัทธิปัจเจกนิยมสุดโต่ง และเริ่มมีความคิดว่า หากพระเจ้าเป็นผู้สร้างมนุษย์ ชีวิตของมนุษย์คงมีความหมายอะไรสักอย่าง หากพระเจ้าไม่ได้เป็นผู้สร้างมนุษย์ ก็สามารถสร้างความหมายให้กับตัวเองผ่านการกระทำของตัวเอง ฉะนั้นคนอเมริกันจึงเริ่มเข้าหาศาสนาและบริจาคเงินมากขึ้นส่งผลให้อัตราการบริจาคเงินเพิ่มขึ้นในช่วงสิบกว่าปีที่ผ่านมาจนมากกว่าอัตราการเจริญเติบทางเศรษฐกิจเสียอีก

อย่างไรก็ตามข้อมูลต่าง ๆ ก็ยังแสดงถึงความขัดแย้ง หรือ Paradox นั่นคือ หากมองกันตามเกณฑ์ของผู้เขียนแล้วในปัจจุบันสหรัฐอเมริกามีอะไร ๆ คล้ายจะเป็นแดนสวรรค์ (utopia) ทีเดียว กระนั้นก็ตามคนก็ยังพร่ำบ่นอยู่ดี นั่นอาจเป็นเพราะการพร่ำบ่นและการพยายามมองไปที่ความทุกข์เป็นสันดานตามธรรมชาติของมนุษย์ ส่วนเงินก็ไม่สามารถซื้อความสุขได้ มันเป็นเพียงแค่พาหะที่อาจจะช่วยทำให้คนเรามีความสุขได้มากขึ้นเท่านั้น ในเมื่อข้อมูลบ่งอย่างแจ้งชัดว่า การมีสิ่งของต่าง ๆ มากมายไม่ทำให้คนเรามีความสุข ผู้เขียนจึงสรุปว่าความสุขเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจากภายในและเสนอว่า แค่เพียงเรารู้จักพอ ลดความต้องการ รู้สึกว่าตัวเองโชคดี รู้จักให้อภัยและและปรารถนาดีต่อกันมากขึ้น ความสุขก็น่าจะเกิดขึ้นแล้ว

ข้อคิดเห็น – หนังสือเล่มนี้เป็นเล่มแรกในหลายเล่มที่ทยอยกันออกมาในช่วงเวลาสามปีที่ผ่านมา แม้ขอบเขตและเนื้อหาจะต่างกันบ้าง แต่ทุกเล่มขับเน้นเรื่องที่ว่า เงินและสิ่งของเป็นสิ่งสำคัญที่มีส่วนทำให้คนเรามีความสุข แต่หากเรามีจนมากเกินไป ของเหล่านั้นก็อาจนำความทุกข์มาให้ ฉะนั้นผู้ที่รู้จักคำว่า “พอ” และสามารถแบ่งปันสิ่งที่มีอยู่อย่างมากมายให้กับผู้ขาดแคลนหรือด้อยโอกาส น่าจะมีความสุขมากขึ้น ด้วยเหตุนี้กระมังที่มหาเศรษฐี เช่น บิลล์ เกตส์ และ วอร์เรน บัฟเฟตต์ จึงได้บริจาคทรัพย์ของตนเป็นหลักหมื่นล้านเหรียญเพื่อช่วยเหลือผู้อื่น พวกเขาคงเห็นด้วยกับคำกล่าวของเดล คาร์เนกี ที่ว่า ความสุขไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่า คุณเป็นใคร หรือคุณมีอะไร แต่มันขึ้นอยู่กับว่า คุณคิดอะไร

……

บทความนี้ตีพิมพ์ในหนังสือ “กะลาภิวัตน์”

รวมบทความของ ดร.ไสว บุญมา และ พญ.ภาพร ลิมป์ปิยากร

ในปี 2533 บาทหลวงแจ็ค รุสสิน เพื่อนสนิทคนหนึ่งของหมอฟาร์เมอร์ได้เดินทางไปยังย่านคาราเบย์โย อันเป็นสลัมแห่งหนึ่งในเมืองลิมา ประเทศเปรู หลังจากไปปักหลักที่นั่นไม่นาน เขาก็ชักชวนหมอฟาร์เมอร์และจิม ยอง คิม ให้ขยายบริการของ PIH ไปยังเมืองนั้นเพราะเขาเห็นว่าประชาชนในสลัมแห่งนี้มีปัญหาทางด้านสุขภาพมากมาย ลิมาก็เหมือนเมืองแออัดอื่น ๆ ในโลกที่ประชาชนมักมีปัญหาวัณโรค องค์การอนามัยโลกจึงได้ตั้งโครงการควบคุมวัณโรคขึ้น จิมและหมอฟาร์มเมอร์จึงคิดว่าวัณโรคน่าจะเป็นปัญหาสุขภาพเพียงเรื่องเดียวที่พวกเขาไม่ต้องไปยุ่งเกี่ยว แต่ในเดือนพฤษภาคมปี 2538 บาทหลวงรุสสินกลับป่วยด้วยวัณโรคจนต้องบินกลับไปบอสตัน แม้ว่าแพทย์จะใช้ความพยายามอย่างเต็มที่ แต่เขาก็เสียชีวิตลงในเวลาไม่นาน ผลการเพาะเชื้อจากเสมหะพบว่าเขาเป็นวัณโรคชนิดเชื้อดื้อยาทั้ง 4 ตัว หมอฟาร์เมอร์จึงเกิดความกังขากับโครงการวัณโรคของลิมาที่องค์การอนามัยโลกดูแลอยู่ เขาและคณะจึงสืบค้นสาเหตุและพบว่า ในโครงการนี้มีผู้ป่วยด้วยเชื้อดื้อยาทั้ง 4 ชนิดเป็นจำนวนมาก แต่ผู้ป่วยเหล่านี้ยังคงได้รับการรักษาด้วยยาชนิดเดิมต่อไปอีกจนครบโดยมิได้มีการเปลี่ยนยาหรือเพิ่มยาใด ๆ ให้ นั่นหมายความว่า ไม่เพียงผู้ป่วยเหล่านี้จะมิได้หายจากการเป็นวัณโรคแล้ว พวกเขายังกลายเป็นกลุ่มคนที่แพร่เชื้อวัณโรคดื้อยาเข้าสู่ชุมชนอีกด้วย

วิธีการแก้ปัญหาวัณโรคดื้อยาตามตำราแพทย์ซึ่งมักดื้อยาเพียงแค่ 1-2 ตัวคือ การให้ยาสูตรเดิม 4 ชนิดร่วมกับยาใหม่อีก 1 ชนิดด้วยวิธีการที่เข้มข้นที่เรียกย่อ ๆ ว่า DOTS นั่นคือ เจ้าหน้าที่สาธารณสุขผู้ได้รับมอบหมายจะต้องดูแลให้ผู้ป่วยได้รับประทานยาทุก ๆ วันซึ่งโดยทั่วไปจะได้ผลเกือบร้อยเปอร์เซ็นต์ การรักษาวัณโรคดื้อยาด้วยชนิดยาที่ไม่เหมาะสมไม่เพียงจะไม่มีประโยชน์ต่อผู้ป่วยเท่านั้น มันยังจะเพิ่มจำนวนชนิดของยาที่เชื้อโรคดื้อขึ้นอีกด้วย แพทย์จึงจำเป็นต้องแยกให้ได้ว่าผู้ป่วยดื้อยาชนิดใดกันแน่

สำหรับสถานการณ์ในลิมานั้น เมื่อเจ้าหน้าที่สาธารณสุขเลือกวิธีการผิด ๆ สำหรับรักษาผู้ป่วยจนกระทั่งมีผู้ป่วยดื้อยา 4 ชนิดเพิ่มขึ้นถึง 10 ราย รัฐบาลจึงจำเป็นต้องละทิ้งผู้ป่วยเหล่านี้ แท้ที่จริงแล้วการแก้ไขปัญหาที่ถูกต้องคือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญทางด้านโรคระบบทางเดินหายใจเพื่อให้ผู้ป่วยได้รับการรักษาอย่างถูกต้อง แต่การทำเช่นนี้ต้องเสียค่าใช้จ่าย ทั้งค่าปรึกษาแพทย์และยาเพิ่มขึ้นมาก ยิ่งไปกว่านั้นแนวคิดหลักขององค์การอนามัยโลกในการรักษาผู้ป่วยต้องคำนึงถึงต้นทุนกับผลได้หรือต้องคุ้มค่ากับการลงทุน การรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาแต่ละรายมีต้นทุนสูงขึ้นมากจึงไม่คุ้มค่าตามแนวคิดหลักขององค์การอนามัยโลก แต่การละทิ้งผู้ป่วยดื้อยาจะยิ่งส่งผลร้ายกับประเทศและโลกโดยรวม ทั้งนี้เพราะผู้ป่วยเหล่านี้จะกลายเป็นผู้แพร่เชื้อวัณโรคดื้อยาไปยังชุมชนของตนเองและทำให้การระบาดของโรคเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว

หมอฟาร์เมอร์เคยมีโอกาสรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาในเฮติเช่นกัน ครั้งนั้นเขาได้ไปพบกับไมเคิล ไอเซนแมน ผู้เชี่ยวชาญที่เคยแก้ปัญหาวัณโรคดื้อยาในเดนเวอร์ที่สถาบันซึ่งได้ชื่อว่าสามารถแก้ปัญหานี้ได้ดีที่สุดในโลก ไอเซนแมนกล่าวว่า การแก้ปัญหาในปี 2536 ซึ่งสามารถแก้ปัญหาได้เพียงร้อยละ 60 เท่านั้นต้องใช้เงินทุนถึงรายละ 250,000 เหรียญ ผู้ป่วยทุกรายต้องใช้ยาแถวสองซึ่งมีราคาและผลข้างเคียงสูง อีกทั้งยังต้องรักษาติดต่อกันไม่น้อยกว่า 2 ปีและบางรายก็ล้มเหลว นั่นคือ จบลงด้วยการเสียชีวิต อย่างไรก็ตามเขายังคงเห็นว่า การรักษาโรคดื้อยายังคงต้องดำเนินต่อไปเพราะมันเป็นสถานการณ์ที่คุกคามคนทั่วโลกเนื่องจากโรคนี้สามารถที่จะข้ามพรมแดนได้ง่าย ๆ การแก้ปัญหาอย่างไม่ถูกต้องรังแต่จะทำให้โลกทั้งโลกปั่นป่วน

หมอฟาร์เมอร์และจิม ยอง คิม จึงเริ่มต้นแก้ปัญหานี้ที่เปรูด้วยการรักษาผู้ป่วย 10 รายแรกในเดือนสิงหาคมปี 2539 อย่างไรก็ดีการแก้ปัญหานี้ไม่ใช่เรื่องง่ายเพราะรัฐบาลเปรูไม่ต้องการได้ยินว่าโครงการรักษาวัณโรคของรัฐล้มเหลว ซ้ำร้ายทั้งหมอฟาร์เมอร์และจิมต่างไม่มีใบอนุญาตในการรักษาผู้ป่วยในเปรู ทั้งสองจึงถูกขัดขวางจนทำให้ผู้ป่วยส่วนหนึ่งเสียชีวิตโดยยังมิได้รับการรักษา การที่รัฐบาลเปรูไม่ต้องการให้ทั้งสองเข้าไปเกี่ยวข้องกับปัญหาวัณโรคดื้อยาเป็นเพราะรัฐไม่ต้องการให้เกิดมาตรฐานใหม่ซึ่งเท่ากับบีบบังคับให้รัฐต้องดำเนินการตามมาตรฐานใหม่ที่มีค่าใช้จ่ายสูงตลอดไป เมื่อหมอฟาร์เมอร์ไม่สามารถหาเงินมาจ่ายค่ายาได้ ภาระจึงตกอยู่กับทอม ไวท์ตามเคย ไวท์ได้ส่งเงินไปให้กับโรงพยาบาลที่หมอฟาร์เมอร์ยืมยาไปรักษาและได้เขียนจดหมายในเชิงว่ากล่าวให้โรงพยาบาลมีเมตตากับผู้ป่วยให้มากขึ้นด้วย

นอกจากปัญหาวัณโรคในผู้ป่วยทั่วไปแล้ว หมอฟาร์เมอร์ยังถูกรัฐบาลรัสเซียร้องขอให้เข้าไปช่วยแก้ปัญหาวัณโรคในคุกไซบีเรียของรัสเซียด้วย เศรษฐกิจรัสเซียที่ตกต่ำลงยังผลให้ผู้ต้องขังในคุกเพิ่มจำนวนมากขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะผู้ที่ทำผิดในเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่น ลักขโมยขนมปัง เมื่อผู้ต้องขังคดีเล็กน้อยเหล่านั้นติดโรคจากในคุก หรือได้รับเชื้อแต่ไม่ได้รับการรักษาถูกปล่อยตัวออกไปสู่สังคม พวกเขาก็ทำให้เชื้อโรคแพร่กระจายออกไปเป็นบริเวณกว้างอย่างรวดเร็ว หมอฟาร์เมอร์คาดว่าในคุกไซบีเรียมีนักโทษที่เป็นวัณโรคถึงกว่าแสนคนโดยในจำนวนนี้กว่า 30% ติดวัณโรคชนิดเชื้อดื้อยา สถานการณ์เช่นนี้ยากที่เจ้าหน้าที่สาธารณสุขในเรือนจำจะจัดการกับปัญหาเองได้ ในครั้งนั้นเขาต้องเดินทางไปยังคุกไซบีเรียหลายต่อหลายครั้งเพื่อหาข้อมูล อีกทั้งยังต้องช่วยเหลือรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมต่อรองกับรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขเพื่อให้ได้รับเงินช่วยเหลือเพิ่มขึ้นเพราะเขาเห็นว่าการได้รับเงินเพียงพอแค่ซื้อยาไม่น่าจะทำให้นักโทษหายจากโรคได้ ปัญหาวัณโรคต้องได้รับการบำบัดทางด้านโภชนาการด้วย

ในเดือนเมษายนปี 2541 องค์การอนามัยโลกได้จัดการประชุมเกี่ยวกับวัณโรคที่บอสตัน การประชุมครั้งนั้นหมอฟาร์เมอร์ได้นำเสนอผลสำเร็จของการรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาในเปรูให้กับผู้เชี่ยวชาญทางด้านวัณโรค อาราตา โคชิ หัวหน้าโครงการวัณโรคขององค์การอนามัยโลกชื่นชมความสำเร็จนั้นมาก แม้ว่าครั้งหนึ่งเขาจะไม่เห็นด้วยกับการใช้เงินมากมายรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาเพียงไม่กี่คน ผลสำเร็จของหมอฟาร์เมอร์ในครั้งนั้นเป็นการยืนยันให้โลกเห็นว่า หากมนุษย์ใช้ความพยายามอย่างเต็มที่ย่อมไม่มีสิ่งใดที่เป็นไปไม่ได้ หมอฟาร์เมอร์ย้ำว่าก่อนที่เขาจะเข้าเป็นแพทย์ เขาสาบานที่จะรักษาผู้ป่วยอย่างดีที่สุด แต่เขาไม่เคยสาบานที่จะรักษาผู้ป่วยด้วยต้นทุนที่ถูกที่สุดเลย เนื่องจากแต่ละประเทศมีเงินทุนสำหรับใช้จ่ายทางการแพทย์อย่างจำกัด มันจึงเป็นไปไม่ได้ที่จะรักษาคนเพียงกลุ่มน้อยด้วยเงินจำนวนมากเพราะมันหมายถึงการละเมิดเงินที่จะใช้ในการรักษาโรคให้กับคนกลุ่มใหญ่ แต่องค์การอนามัยโลกมีหน้าที่ดูแลคนทั้งโลกในระยะยาว องค์การนี้จึงตระหนักในที่สุดว่า การไม่แก้ปัญหาวัณโรคดื้อยารังแต่จะส่งผลเสียอย่างใหญ่หลวงในระยะยาว

สาเหตุที่ค่ารักษาพยาบาลสูงมากเป็นผลมาจากการที่ยาใหม่ ๆ ติดสิทธิบัตรยา เมื่อองค์การอนามัยโลกอนุมัติโครงการ DOTS-plus ตลาดยาวัณโรคแถวสองซึ่งจำเป็นต่อการรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาก็มีขนาดใหญ่ขึ้น หมอฟาร์เมอร์และจิมจึงขอร้องให้องค์การอนามัยโลกจัดประชุมกับบริษัทยาต่าง ๆ เพื่อขอร้องให้ผู้บริหารลดราคายาลง เขาเสนอตัวเลขจำนวนผู้ป่วยเพื่อให้บริษัทยาเห็นว่าตลาดนี้ใหญ่มาก ราคายาจึงควรลดลง จริงอยู่จำนวนผู้ป่วยที่เขาเสนอเป็นตัวเลขที่แท้จริง แต่ความสามารถในการซื้อกลับไม่เป็นจริง ทั้งนี้เพราะจำนวนผู้ป่วยที่เขากล่าวอ้างส่วนใหญ่ไม่มีอำนาจในการซื้อ บริษัทยาต่าง ๆ จึงไม่หลงเชื่อ ในที่สุดองค์การอนามัยโลกก็ต้องอนุมัติให้ยารักษาวัณโรคแถวสองเป็นยาทางการที่สำคัญส่งผลให้บริษัทที่ผลิตยาสามัญสามารถผลิตยาแถวสองได้ องค์การอนามัยโลกจึงสามารถซื้อยาแถวสอง 4 ตัวในราคาเพียงแค่ 5% เทียบกับราคาเมื่อปี 2539 เมื่อค่าใช้จ่ายในการรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาลดเหลือเพียงรายละ 1,500 ดอลลาร์แทนที่จะเป็น 15,000 ดอลลาร์ การโต้แย้งว่า การรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาไม่คุ้มค่ากับการลงทุนก็หมดไป

ความสำเร็จของโครงการรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยานั้นมาจากความเชื่อของหมอฟาร์เมอร์ที่ว่า โลกมียาดี ๆ และมีเงินจำนวนมากพอที่จะทำการหยุดยั้งโรคได้ หากทุกคนใช้ความพยายามให้มากพอ ปัญหาทุกอย่างย่อมสามารถที่จะแก้ไขได้เสมอ ผลของความสำเร็จนี้ทำให้บิล เกตส์มหาเศรษฐีอันดับหนึ่งของโลกรับปากที่จะบริจาคเงินส่วนหนึ่งจากมูลนิธิของเขาเพื่อแก้ปัญหาวัณโรคดื้อยา

(4)

ผลสำเร็จของการรณรงค์รักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยาทำให้เพื่อนหลายคนของหมอฟาร์เมอร์เล็งเห็นศักยภาพของเขาในการแก้ปัญหาสาธารณสุขให้กับโลกจึงแนะนำให้เขาหันมาทำงานเฉพาะด้านนโยบายเท่านั้น แต่หมอฟาร์เมอร์ยืนยันว่า ลำดับการทำงานของเขาคือผู้ป่วย นักโทษและนักศึกษา และผู้ป่วยที่เขาให้ความสำคัญที่สุดคือผู้ป่วยในเฮติ การที่เขาให้ความสำคัญกับการดูแลผู้ป่วยมากที่สุดเป็นเพราะเขารู้สึกว่าหากในแต่ละวันเขาได้มีโอกาสช่วยเหลือผู้ป่วยสักหนึ่งคน วันนั้นก็มิได้เลวร้ายเกินไปแล้ว ดังนั้นเขาจึงมีงานมากขึ้นเรื่อย ๆ จนแทบไม่มีเวลาหลับนอน วิธีการที่หมอฟาร์เมอร์ใช้ในการแก้ปัญหาก็คือ บินให้มากขึ้นและนอนให้น้อยลง ทั้งนี้เพราะเขาคิดว่าตนเองโชคดีที่สามารถไปไหนมาไหนได้ตามใจชอบ มีคนจำนวนมากมายในโลกที่ไม่สามารถทำได้เช่นนั้นโดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวเฮติ

คนส่วนใหญ่มักคิดว่าหมอฟาร์เมอร์เป็นคนที่มีความมั่นใจในตัวเองสูง แต่ความจริงหาเป็นเช่นนั้นไม่ โอฟีเลียเล่าว่าหมอฟาร์มเมอร์มักถามเธอเป็นประจำว่าเขาดูเป็นอย่างไรบ้าง หากเธอไม่ชื่นชมเขา เขาจะรู้สึกเจ็บปวด ฉะนั้นเขาจึงใช้การทำงานหนักเพื่อสร้างกำลังใจและมิให้ตนเองสิ้นหวังหรือซึมเศร้า หมอฟาร์เมอร์มักไม่ค่อยปฏิเสธคำขอของใคร คิวขอความช่วยเหลือจากเขาจึงยาวมาก เขาต้องตอบจดหมายอีเล็กทรอนิกส์วันละกว่า 80 ฉบับ ต้องคอยหาซื้อของฝากตามที่ถูกขอร้องและต้องแบกของมากมายเพื่อฝากลูกหลานของคนที่เขาต้องติดต่อด้วย กระเป๋าของเขาจึงอัดแน่นไปด้วยของฝากเสียจนกระทั่งเขาต้องใส่เสื้อผ้าซ้ำไปซ้ำมาตัวละหลายวันเพราะกระเป๋าไม่มีที่ว่างสำหรับใส่เสื้อผ้าของตนเอง เขาทำงานหนักมากจนล้มป่วยด้วยโรคตับอักเสบซึ่งร้ายแรงเสียจนกระทั่งต้องหยุดงานหลายเดือน การที่เขาต้องทำงานหนักเช่นนี้เป็นเพราะเขาคิดว่าหากเขาไม่ทำงานหนักจะมีคนส่วนหนึ่งต้องตายโดยไม่สมควร โอฟีเลียพูดติดตลกว่า ความคิดทำนองนี้ของเขาหากใครได้ยินเข้าคงคิดว่าเขาเป็นโรคจิตชนิดหนึ่งที่หลงละเมอถึงความยิ่งใหญ่เป็นแน่

ในเดือนกรกฎาคมปี 2543 บิล เกตส์ได้บริจาคเงิน 45 ล้านเหรียญให้กับ PIH ไว้ใช้ในการกำจัดวัณโรคดื้อยาในเปรู วิลเลียม โฟเก ที่ปรึกษาทางวิทยาศาสตร์มูลนิธิผู้ควบคุมโครงการเล่าให้ผู้เขียนฟังว่า เงินจำนวนนี้ต้องถูกใช้ไปเพื่อรักษาผู้ป่วยวัณโรคดื้อยา 2,000 คนภายในเวลา 5 ปีโดย 80% จะต้องได้รับการรักษาจนหายขาด วัณโรคดื้อยาจะต้องถูกกำจัดไปจากเปรูเพื่อพิสูจน์ให้โลกเห็นว่า คนยากจนก็สามารถที่จะได้รับการรักษาจนหายขาดจากโรคได้ด้วยเทคโนโลยีและเงินทุนที่ไม่มากนักและการรักษาคนยากจนเป็นการลงทุนที่คุ้มค่า หากโครงการนี้ประสบผลสำเร็จ PIH จะสามารถขยายโครงการออกไปในระดับประเทศ

วิธีให้เงินทุนของเกตส์ก็เหมือนกับการบริจาคของมูลนิธิใหญ่ ๆ ที่ต้องการให้เฉพาะกับโครงการที่มีลักษณะเฉพาะเจาะจงและสามารถวัดผลได้แน่นอน แต่หมอฟาร์เมอร์และคณะไม่ชอบแก้ปัญหาเฉพาะแค่โรค พวกเขาชอบแก้ปัญหาของคนจนด้วย พวกเขาจึงมักใช้เงินของผู้สนับสนุนรายใหญ่ เช่น ทอม ไวท์ มาแก้ปัญหามากกว่า เช่น ใช้ซื้อยาต้านไวรัสเอชไอวีให้กับผู้ป่วยชาวเฮติที่เป็นวัณโรคเพราะหมอฟาร์เมอร์เห็นว่าวัณโรคต้องรักษาไปพร้อมกับเอดส์ จริงอยู่เขาเคยขอเงินสนับสนุนจากมูลนิธิต่าง ๆ แต่มูลนิธิส่วนใหญ่มักปฏิเสธคำขอของเขาเพราะมูลนิธิเห็นว่าการรักษาผู้ป่วยเอดส์ในเฮติด้วยยาต้านไวรัสไม่คุ้มค่า เมื่อเขาขอรับการสนับสนุนจากบริษัทยา บริษัทเหล่านี้ก็แนะนำให้เขาไปขอความช่วยเหลือจากมูลนิธิ สุดท้ายเขาจึงขายสำนักงานใหญ่ของ PIH ที่เมืองแคมบริดจ์และขอเงินสนับสนุนค่ายาต้านไวรัสเพิ่มเติมจากมูลนิธิของจอร์จ โซรอสและทอม ไวท์มาแก้ปัญหาตามแนวทางของเขาเอง การตัดสินใจของเขาแสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่นที่จะทำงานให้บรรลุผลตามที่ตนเองตั้งไว้มากกว่าจะเดินตามหนทางที่ผู้อื่นต้องการหรือกฎระเบียบต่าง ๆ

หลังจากที่หมอฟาร์เมอร์ใช้เวลาหลายปีในการพัฒนา PIH สถานพยาบาลแห่งนี้ก็มีชื่อเสียงจนผู้เชี่ยวชาญและแพทย์จากทั่วโลกต่างหลั่งไหลกันไปดูงานจนทำให้เกิดความร่วมมือระหว่างโรงพยาบาล Mass General ในบอสตันกับ PIH ขึ้นในเวลาต่อมา ผู้ป่วยเฮติรายแรกที่มีโอกาสเดินทางไปรักษาตัวถึงบอสตันเป็นเด็กชายวัย 11 ปีที่มาพบแพทย์ด้วยก้อนที่คอ เขาได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็งคอหอยซึ่งเป็นมะเร็งที่พบน้อยมากในเด็ก โรคนี้มีพยากรณ์โรคดีหากได้รับการรักษาอย่างทันท่วงทีก่อนที่มะเร็งจะลามไปถึงอวัยวะอื่น ๆ เซรีนา โคนิก ซึ่งเป็นแพทย์อาสาสมัครจึงได้พยายามที่จะย้ายเด็กไปรักษาที่โรงพยาบาล Mass General ในบอสตันโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย แต่หลังจากที่ต้องผ่านขบวนการทางการทูตกว่า 1 เดือน เธอก็พบว่า เด็กป่วยมากเสียจนกระทั่งไม่สามารถที่จะหายใจเองได้โดยที่ไม่ได้รับการดูดเสมหะตลอดทางจึงเป็นไปไม่ได้ที่เด็กจะเดินทางโดยเครื่องบินพาณิชย์ธรรมดา เธอจึงขอความร่วมมือกับผู้มีอิทธิพลชาวเฮติคนหนึ่งเพื่อเช่าเครื่องบินแบบเหมาลำ ตอนแรกหมอฟาร์เมอร์ไม่อนุญาตให้เธอทำเช่นนั้นเพราะค่าใช้จ่ายในการเช่าเครื่องบินสูงมาก เขาเกรงว่าจะก่อให้เกิดปัญหาในวันข้างหน้า แต่เมื่อเขาอนุญาต การที่เด็กไม่สามารถหายใจเองได้ทำให้เธอต้องว่าจ้างรถเพื่อนำเด็กไปส่งที่สนามบินด้วย การเดินทางเป็นไปอย่างทุลักทุเลทำให้เด็กป่วยมากเสียจนกระทั่งไม่สามารถรับการรักษาใด ๆ ได้อีกแล้ว แม้ว่าแพทย์หลายคนที่บอสตันต่างไม่เข้าใจในความพยายามของหมอโคนิก แต่เธออธิบายว่าเด็กคนนั้นก็เป็นเช่นเดียวกับเด็กอื่น ๆ ทั่วโลกที่ควรได้รับการดูแลอย่างดีในช่วงเวลาสุดท้ายของชีวิต

หลังจากนั้น 1 เดือน หมอโคนิกก็เดินทางออกจากจากเฮติอีกครั้งพร้อมกับเด็กอีกคนหนึ่งซึ่งเป็นมะเร็งที่ไต เด็กคนนี้ได้รับการรักษาฟรีอีกเช่นกัน หมออีซโควิทซ์ กุมารแพทย์ของสถาบันที่บอสตันประทับใจในความพยายามและความตั้งใจของเธอมาก จึงดำริที่จะมีโครงการความร่วมมือระหว่างโรงพยาบาลทั้งสองแห่ง ความร่วมมือที่เกิดขึ้นในเวลาต่อมาจึงเป็นผลของความพยายามที่จะทำดีที่สุดให้กับผู้ป่วยไม่ว่าเขาคนนั้นจะเป็นใครก็ตาม หมอฟาร์เมอร์อธิบายว่าการที่เขายินยอมให้หมอโคนิกนำเด็กไปที่บอสตันด้วยเครื่องบินเช่าเหมาลำทั้ง ๆ ที่ค่าใช้จ่ายในการขนย้ายครั้งนั้นสูงมากเป็นเพราะเด็กคนนั้นเป็นลูกคนสุดท้ายของครอบครัว เด็กจึงเป็นความหวังทั้งหมดของแม่ เหตุการณ์ในครั้งนั้นเป็นเพียงตัวอย่างของการต่อสู้อย่างยาวนานเพื่อแก้ไขปัญหาให้กับคนยากจน แม้ว่าการต่อสู้แต่ละครั้งจะยากลำบากและสร้างความเหน็ดเหนื่อยให้กับเขามาก แต่เขาก็ไม่เคยสิ้นหวังและยังจะอดทนต่อไป

ผู้เขียนเล่าถึงการตามหมอฟาร์เมอร์ไปพบผู้ป่วยเด็กที่เป็นวัณโรคปอดอีกรายหนึ่ง การเดินทางในครั้งนั้นยากลำบากและต้องใช้เวลามากกว่าครั้งแรกมากโดยต้องเดินทางด้วยรถยนต์ถึง 7 ชั่วโมงและใช้เวลาอีกกว่า 3 ชั่วโมงเดินมารอรถเพื่อกลับที่พัก หลังจากเดินทางไปดูบ้านผู้ป่วยแล้ว หมอฟาร์เมอร์ตัดสินใจว่าเขาต้องแก้ปัญหาด้วยการสร้างบ้านใหม่ให้เด็ก อีกทั้งยังต้องให้ค่าเล่าเรียนและค่าอาหารด้วยเพื่อให้เด็กมีโภชนาการที่ดีพอที่จะต่อสู้กับโรค การที่หมอต้องทำเช่นนั้นเพราะเขาเชื่อว่าความสามารถในการหายจากโรคขึ้นอยู่กับปัญหาพื้นฐาน หากไม่แก้ปัญหาพื้นฐานให้ โรคก็อาจแพร่ขยายออกไปในวงกว้างและจะทำให้การแก้ปัญหายากเย็นขึ้นไปอีก ซ้ำยังจะทำให้ค่าใช้จ่ายบานปลายมากขึ้นด้วย

การติดตามหมอฟาร์เมอร์อยู่หลายปีทำให้ผู้เขียนสรุปว่า การที่หมอฟาร์เมอร์พยายามที่จะทำในสิ่งที่คนอื่น ๆ ในโลกไม่คิดจะทำกันนั้นอาจเป็นเพราะหมอเห็นว่าการเดินทางไกลด้วยความยากลำบากผ่านภูเขาลูกแล้วลูกเล่าเพียงเพื่อไปคุกเข่าในบ้านของผู้ป่วยที่ยากจนแล้วนำเอาสเต็ทไปฟังที่หัวใจของคนเหล่านี้เป็นสิ่งที่ถูกต้องและไม่เป็นการกระทำที่เสียเวลามากเกินไป ทั้งนี้เพราะชีวิตของคนยากจนมิได้ด้อยค่ากว่าของคนอื่น และหากผู้คนทั่วโลกพยายามทำสิ่งที่ควรทำอย่างดีที่สุด สิ่งนั้นย่อมไม่ไร้ค่าอย่างแน่นอน

ข้อคิดเห็น - การมีชีวิตอยู่เพื่อคนอื่นอาจเป็นคำพูดที่ดูสวยหรูจนน่าจะเรียกว่าเหลือเชื่อ แต่หมอฟาร์เมอร์ได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่ามันเป็นสิ่งที่เป็นไปได้ และสามารถที่จะสร้างความสุขอย่างแท้จริงได้ด้วย นอกจากนั้นเขายังเป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่าความสำเร็จเกิดขึ้นได้เสมอหากใช้ความพยายามที่มากพอและไม่ยอมแพ้ ชีวิตและงานของเขาจึงน่าที่จะเป็นกำลังใจและสามารถสร้างแรงบันดาลใจให้กับผู้อ่านได้เป็นอย่างดี จริงอยู่ในปัจจุบันประเทศไทยกำลังอยู่ในสถานการณ์ย่ำแย่ทั้งทางด้านเศรษฐกิจและการเมือง แต่ประเทศเราก็ยังดีกว่าประเทศอื่น ๆ อีกหลายแห่งในโลก คนไทยจึงไม่ควรสิ้นหวังและควรพยายามประกอบกรรมดีต่อไป.

บทความนี้เขียนโดย พญ.นภาพร ลิมป์ปิยากร

อ่านตอนที่ 1 คลิกที่นี่

ผู้ที่ดูหนังโฆษณาของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยเรื่องการมีชีวิตอยู่เพื่อคนอื่นคือชีวิตที่มีคุณค่าและมีความสุขอาจรู้สึกซาบซึ้งระคนสงสัยว่า มีคนปฏิบัติตนตามแนวคิดนี้ในชีวิตจริงด้วยหรือ พวกเขาเป็นคนเช่นไรกันแน่และแตกต่างจากคนทั่ว ๆ ไปหรือไม่ คำถามนี้มีคำตอบอยู่ใน Mountains Beyond Mountains: The Quest of Dr. Paul Farmer, A Man Who Would Cure the World หนังสือขนาด 322 หน้าเขียนโดย Tracy Kidder นักเขียนรางวัลพูลิตเซอร์และพิมพ์ครั้งแรกเมื่อปี 2546 ซึ่งนำเสนอชีวิตของนายแพทย์พอล ฟาร์เมอร์ ผู้เชี่ยวชาญทางด้านโรคติดเชื้อแห่งมหาวิทยาลัยบอสตัน นอกจากเรื่องราวของนายแพทย์คนนั้นแล้ว เนื้อหาของหนังสือยังบอกเล่าถึงความสำเร็จและความสุขที่เกิดขึ้นจากการดำเนินชีวิตตามปรัชญาในแนวนั้นอีกด้วย

ผู้เขียนพบหมอพอล ฟาร์เมอร์ครั้งแรกที่ค่ายทหารอเมริกันในประเทศเฮติก่อนคริสต์มาสปี 2537 หลังจากที่เขาได้คุยกับหมอในวันนั้นแล้ว เขาจึงทราบว่าหมอฟาร์เมอร์จบการศึกษาระดับปริญญาเอกทางด้านมานุษยวิทยาและแพทย์จากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ในตอนนั้นหมอทำงานเป็นอาจารย์ทางด้านโรคติดเชื้อที่บอสตันปีละ 4 เดือนและใช้เวลาที่เหลืออีกปีละ 8 เดือนเดินทางไปรักษาชาวเฮติผู้ยากจนโดยไม่ได้รับค่าจ้างใด ๆ ข้อมูลนี้ทำให้ผู้เขียนสนใจในชีวิตหมอฟาร์เมอร์มาก ในปี 2538 เขาจึงเดินทางไปที่โรงพยาบาลในบอสตันที่หมอเป็นอาจารย์แพทย์อยู่ การติดตามหมอไปดูแลผู้ป่วยที่หอผู้ป่วยในยิ่งทำให้เขาประทับใจในตัวหมอมากยิ่งขึ้นไปอีก ครั้งนั้นเขาติดตามหมอไปดูผู้ป่วยเอดส์ชื่อโจ หลังจากตรวจร่างกายของโจเสร็จ หมอจึงถามโจว่า เขาต้องการอะไรเมื่อออกจากโรงพยาบาล โจตอบว่าเขาต้องการให้หมอส่งเขาไปอยู่บ้านพักผู้ป่วยเอดส์เพื่อที่จะได้มีโอกาสดูทีวี และดื่มเบียร์วันละ 6 กระป๋อง หมอพูดคุยเรื่องอื่น ๆ กับโจอีกอย่างสนุกสนานราวกับว่าพวกเขาอยู่กันแค่สองคนบนโลกเท่านั้น เมื่อโจมีอาการดีขึ้น เขาได้เข้าไปอยู่บ้านพักผู้ป่วยเอดส์สมใจ และตอนขึ้นปีใหม่ปีนั้นหมอก็ได้นำเบียร์ 6 กระป๋องไปเป็นของขวัญปีใหม่ให้โจด้วย ขณะที่หมอเดินออกจากบ้านพักผู้ป่วยเอดส์ ผู้เขียนได้ยินโจสรรเสริญหมอให้ผู้อื่นฟังว่าหมอเป็นดั่งนักบุญที่มาโปรดผู้ยากไร้ หมอบอกผู้เขียนว่าหมอไม่สนใจว่าใครจะเรียกหมอว่าอะไร แต่การที่ผู้อื่นยกให้หมอเป็นนักบุญยิ่งทำให้หมอต้องทำงานหนักขึ้นเพราะการเป็นนักบุญหมายถึงอะไรที่ยิ่งใหญ่มาก ๆ จึงต้องยิ่งทำคุณความดีให้สมกับที่ถูกยกย่อง

เพื่อที่จะเรียนรู้ชีวิตของหมอฟาร์มเมอร์มากขึ้น ผู้เขียนจึงได้ติดตามหมอไปยังที่ทำงาน ณ เมืองคานเย ประเทศเฮติ สถานที่ที่หมอทำงานอยู่ชื่อว่า Partners In Health (PIH) ซึ่งตั้งอยู่ห่างจากตัวเมืองเพียงแค่ 35 ไมล์เท่านั้น แต่ต้องใช้เวลาเดินทางโดยรถยนต์ถึง 3 ชั่วโมงเศษ ภายใน PIH มีทั้งคลินิกแม่และเด็ก โรงพยาบาล ห้องแล็ป โบสถ์ โรงเรียนและโรงครัว สถานที่แห่งนี้จึงเป็นสถานที่ที่น่าอภิรมย์ที่สุดแห่งหนึ่งของเฮติ ประเทศที่ยากจนที่สุดในซีกโลกตะวันตกก็ว่าได้ แม้ว่าโรงพยาบาลจะมิได้ให้การรักษาฟรีเพราะทุกคนต้องเสียค่าใช้จ่าย 80 สตางค์ ยกเว้นผู้หญิง เด็ก คนยากจนและผู้ป่วยหนัก แต่ผู้ป่วยจากทั่วประเทศต่างก็หลั่งไหลมามากเสียจนกระทั่งไม่มีเตียงจะให้บริการ บางคนจึงต้องปูเสื่อนอน

ในแต่ละวันหมอฟาร์เมอร์จะทำงานจนดึกดื่น กิจวัตรของเขาในตอนเย็นคือการไปดูผู้ป่วยรอบเย็นตามหอผู้ป่วยก่อนกลับที่พัก วันหนึ่งผู้เขียนตามหมอไปดูผู้ป่วยเอดส์ชื่อ ติโอฟา ผู้ป่วยรายนี้ถือได้ว่าโชคดีที่สุดคนหนึ่งของประเทศในเวลานั้น ทั้งนี้เพราะเขาได้รับยาต้านไวรัสเอชไอวีซึ่งได้รับบริจาคมาจากผู้ป่วยเอดส์ในสหรัฐฯ มันเป็นเรื่องยากที่ใครจะเชื่อว่าผู้ป่วยเอดส์ที่ยากจนเช่นชาวเฮติจะได้รับยาต้านไวรัส หมอมอบยานี้ให้กับโอฟาและกำชับเขาไม่ให้ขาดยาแม้แต่วันเดียวเพราะการกินยาไม่สม่ำเสมอจะทำให้เชื้อดื้อยา หมออธิบายว่าแม้ว่าการได้รับยาต้านไวรัสจะไม่สามารถกำจัดเชื้อออกไปจากร่างกายจนหมดสิ้น แต่อย่างน้อยมันสามารถยืดอายุเขาไปได้อีกช่วงหนึ่ง หมอย้ำว่าโอฟาต้องไม่สิ้นหวังกับการมีชีวิตอยู่ โอฟาตอบว่าแค่เขาได้พูดคุยกับหมอก็ทำให้เขามีอาการดีขึ้นแล้ว หมอเป็นเพียงคนเดียวบนโลกที่ยอมนั่งลงข้าง ๆ เขาและจับมือเขา ปฏิบัติกับเขาอย่างไม่รังเกียจยามที่เขาเจ็บป่วย ในขณะที่คนอื่น ๆ ต่างหนีหายไปหมดเมื่อทราบว่าเขาเป็นเอดส์ เขาจึงอยากมอบหมูหรือไก่สักตัวให้หมอเป็นการตอบแทน หมอตอบว่าการที่โอฟาปฏิบัติตนตามที่หมอแนะนำก็มีค่ามากพอแล้ว หมอไม่ต้องการสิ่งใดตอบแทนหรอก

นอกจากหอผู้ป่วยโรคทั่วไปแล้ว โรงพยาบาลแห่งนี้ยังมีหอผู้ป่วยวัณโรคแยกจากหอผู้ป่วยอื่น ๆ อีกด้วย ผู้ป่วยที่ได้รับการรักษาจนสามารถช่วยเหลือตัวเองได้แล้วจะมาอยู่รวมกัน ณ หอผู้ป่วยนี้ ตอนที่หมอพาผู้เขียนไปถึงหอผู้ป่วยวัณโรค ผู้ป่วยส่วนใหญ่กำลังดูทีวี! กำเนิดของหอผู้ป่วยวัณโรคนี้มีความน่าสนใจเป็นพิเศษคือ ย้อนกลับไปในปี 2531 เมื่อตอนหมอฟาร์เมอร์กลับจากสหรัฐฯ เพื่อนร่วมงานผู้หนึ่งแจ้งว่า หากหมออยู่ ผู้ป่วยวัณโรครายหนึ่งคงไม่เสียชีวิต หมอจึงสงสัยว่าระบบการบริการมีอะไรผิดปกติแน่นอน นักสาธารณสุขส่วนใหญ่เชื่อว่าการที่ชาวเฮติที่ป่วยเป็นวัณโรคมารับการรักษาเพียงเพื่อบรรเทาอาการเป็นเพราะพวกเขาเชื่อว่าตัวเองป่วยจากภูตผีปีศาจ แต่หมอไม่เชื่อว่าผู้ป่วยส่วนใหญ่มีความเชื่อเช่นนั้น เขาจึงทำการวิจัยและพบว่า ผู้ป่วยที่ได้รับการรักษาจนหายขาดเป็นผู้ป่วยที่ได้รับเงินช่วยเหลือค่าอาหารและค่าเดินทางเพื่อกลับมารับการรักษาอย่างต่อเนื่องจนหายขาดไม่ว่าคนเหล่านี้จะเชื่อว่าโรคภัยที่เขาได้รับมาจากภูตผีหรือไม่ก็ตาม หลังจากนั้นมาหมอจึงใช้นโยบายให้ยารักษาและแถมเงินเดือนอีกประมาณ 5 ดอลลาร์กับผู้ป่วยทุกรายเพื่อให้พวกเขามีค่าอาหารและค่าใช้จ่ายในการเดินทางมาพบแพทย์ส่งผลให้การรักษาวัณโรคประสบความสำเร็จจนไม่มีผู้ป่วยขาดยาแม้แต่รายเดียว

อย่างไรก็ดีโรงพยาบาลยังคงมีผู้ป่วยที่ไม่มาตามนัดบ้าง เมื่อมีผู้ป่วยวัณโรครายหนึ่งไม่มาตามนัด หมอจึงเดินทางไปตามผู้ป่วยเองโดยมีผู้เขียนติดตามไปด้วย ระยะทางจากสถานพยาบาลถึงที่พักผู้ป่วยไกลมาก หลังจากนั่งรถมาได้ช่วงหนึ่ง หมอและผู้เขียนก็ต้องลงเดินขึ้นลงภูเขาไปลูกแล้วลูกเล่า ผู้เขียนสังเกตว่าเขาและหมอยังดีกว่าเด็ก ๆ ที่เดินเท้าเปล่าที่เขาพบตามรายทางมากเพราะเด็กเหล่านั้นต้องหาบน้ำซึ่งมีขนาดภาชนะประมาณครึ่งหนึ่งของน้ำหนักตัวไปด้วย เมื่อไปถึงบ้านของผู้ป่วยวัณโรคที่ผิดนัดก็ทราบว่า สาเหตุที่ผู้ป่วยรายนี้ผิดนัดเป็นเพราะไม่ได้รับเงินช่วยเหลือเช่นเดียวกับคนอื่น ๆ เขาจึงไม่มีเงินกลับไปรับการรักษาอีกเลยหลังจากได้รับยาชุดแรก ขณะเดินทางกลับผู้เขียนสงสัยว่าเหตุใดหมอจึงต้องลงทุนลงแรงมากมายเดินทางบนเส้นทางยากลำบากเพื่อมาตามผู้ป่วย หมออธิบายว่า มันคุ้มค่ากับการเดินทางไกลมาหาผู้ป่วยที่ขาดยาแม้ว่าคนอื่นจะเห็นว่ามันไม่คุ้มค่าก็ตาม เพราะมันเป็นไปไม่ได้ที่จะไม่ลงทุนอะไรเลยเพื่อให้งานสำเร็จตามเป้าหมายและเพื่อให้แพทย์และพยาบาลที่ทำการรักษาผู้ป่วยได้ตระหนักว่า สิ่งที่สำคัญที่สุดในการรักษาวัณโรคคือการที่ผู้ป่วยหายขาดจากโรค
ขณะเดินทางกลับ หมออธิบายเพิ่มเติมว่าการที่ประเทศยากจนเช่นเฮติแห้งแล้งเป็นผลมาจากการสร้างเขื่อน ผู้นำของประเทศจะหลอกลวงชาวบ้านว่า เขื่อนจะนำความอุดมสมบูรณ์และไฟฟ้ามาให้ แต่หลังจากที่เขื่อนถูกสร้างเสร็จ แทนที่ชาวบ้านจะมีน้ำใช้ในการทำเกษตรกรรมมากขึ้น หรือมีโอกาสได้ใช้ไฟฟ้าอย่างที่กล่าวอ้าง น้ำและไฟฟ้าจากเขื่อนกลับถูกผันไปให้กับผู้ที่อยู่เหนือเขื่อนซึ่งเป็นคนผิวขาว ส่วนพื้นที่เกษตรของชาวบ้านกลับแห้งแล้งหนักขึ้นไปอีก ซ้ำร้ายใต้เขื่อนลงมายังมีน้ำท่วมเป็นประจำส่งผลให้ชาวบ้านต้องอพยพหนีแทบทุกครั้งที่ฝนตกหนัก ชาวบ้านจึงต้องหลบหนีความยากลำบากเข้าไปในเมืองหรือไปยังสหรัฐฯ เพื่อหางานทำในโรงงานและกลับมายังถิ่นฐานอีกครั้งพร้อมโรคเอดส์ ความยากลำบากที่เกิดขึ้นไม่เพียงส่งผลกระทบกับมนุษย์เท่านั้น แม้แต่สัตว์ยังผอมโซเสียจนกระทั่งหมายังต้องยืนพิงต้นไม้เพื่อให้มันมีแรงเห่า ผลของเขื่อนที่ผู้หยิบยื่นอ้างว่ามันเป็นความเจริญกลับทำให้พื้นที่เพาะปลูกบางส่วนแห้งแล้ง บางส่วนก็จมน้ำ ผู้คนจึงยากจนลงเรื่อย ๆ เขื่อนจึงเป็นต้นทุนที่คนร่ำรวยเอารัดเอาเปรียบและสร้างความทุกข์ทรมานแสนสาหัสให้กับคนยากจนนั่นเอง

(2)

พอล ฟาร์เมอร์ชอบอ่านหนังสือตั้งแต่เล็กและเรียนเก่งมากจึงได้ทุนเรียนตลอดหลักสูตรที่มหาวิทยาลัยดุ๊ค เขาเล่าว่าแรงบันดาลใจของเขามาจากงานเขียนของรูดอล์ฟ เวอร์ชาว (Rudolf Virchow) ผู้เชี่ยวชาญด้านระบาดวิทยาและการแพทย์ชาวเยอรมันที่ว่า การเรียนแพทย์มิใช่ตระเตรียมไว้ให้นักศึกษาทำมาหากิน แต่เพื่อให้ประกันสุขภาพที่ดีแก่ประชาชน แพทย์จึงควรเป็นทนายแก้ต่างให้กับคนยากไร้และแก้ปัญหาสังคมทั่วไปที่คนส่วนใหญ่ไม่สามารถทำเองได้ ปรัชญาทางการแพทย์นี้ได้กลายเป็นแนวคิดหลักในการดำเนินชีวิตตลอดมาของหมอฟาร์เมอร์

ไม่เพียงหมอฟาร์เมอร์จะสนใจทางด้านการแพทย์เท่านั้น เขายังสนใจเรื่องการเมืองอีกด้วย เขาเคยร่วมเดินขบวนต่อต้านนโยบายเรื่องผู้อพยพชาวเฮติของสหรัฐฯ จนกลายมาเป็นจุดเริ่มต้นที่เขาให้ความสนใจประเทศนี้ เฮติเป็นประเทศแรกในแถบละตินอเมริกาที่ประกาศอิสรภาพจากการเป็นอาณานิคมของคนผิวขาวในปี 2347 แม้ว่าดินแดนแถบนี้จะเต็มไปด้วยทาสชาวแอฟริกันซึ่งถูกชาวฝรั่งเศสขนมาทำการเกษตรก็ตาม หมอฟาร์เมอร์เห็นว่าประวัติศาสตร์การก่อตั้งเฮติเป็นเหมือนกับนวนิยายเรื่องโปรดของเขาชื่อ Lord of The Rings ซึ่งเป็นเรื่องราวการต่อสู้ระหว่างความดีและความชั่ว

ครั้งแรกที่หมอฟาร์เมอร์เดินทางไปเฮติในปี 2526 นั้น เขาพยายามหางานทำในโรงพยาบาลตามเมืองต่าง ๆ แต่ไม่มีสถานพยาบาลแห่งไหนรับเขาเข้าทำงานจนกระทั่งคลินิกแห่งหนึ่งในเมืองเมียร์บาเลซ์รับเขา ณ ที่นี้เขาได้พบกับโอฟีเลีย ดาห์ล สาวอังกฤษวัย 18 ปีผู้ซึ่งกลายมาเป็นแฟนของเขา

ช่วงแรกที่หมอฟาร์เมอร์ทำงานอยู่ในเฮติ เขาพบว่าแพทย์ชาวอเมริกันส่วนใหญ่ที่ไปทำงานในโรงพยาบาลและคลินิกตามเมืองต่าง ๆ มักทำงานแบบลวก ๆ ราวกับมิได้ตั้งใจที่จะรักษาผู้ป่วย พวกเขามิได้ใยดีที่จะซักประวัติ ตรวจร่างกายอย่างจริงจัง อีกทั้งยังทำเพียงแค่จ่ายยาแก้ไอและวิตามินจากขวดสกปรกจำนวนเล็ก ๆ น้อย ๆให้กับผู้ป่วยโดยมิได้ใส่ใจกับปัญหาที่แท้จริงของชาวบ้านมากนัก ทั้งนี้อาจเป็นเพราะพวกเขาคิดเพียงว่าจะไปทำงานเพียงแค่ปีเดียวแล้วกลับบ้านก็เป็นได้ ยิ่งเมื่อหมอฟาร์เมอร์ได้ไปประสบกับเหตุการณ์ที่ผู้ป่วยมาลาเรียต้องเสียชีวิตเพราะไม่มีเงินที่จะถ่ายเลือด เขาจึงเห็นว่าเฮติควรมีโรงพยาบาลที่ได้มาตรฐานเสียที
เขาได้ลงมือเขียนโครงการเพื่อระดมทุนจากเพื่อน ๆ ที่มหาวิทยาลัยดุ๊กและพ่อของโอฟีเลียเพื่อเปิดสถานพยาบาลที่คานเย การที่หมอฟาร์เมอร์เป็นนักระบาดวิทยาทำให้เขาคิดว่าต้องเริ่มต้นโครงการด้วยการค้นหาปัญหาก่อนเป็นอย่างแรก จากนั้นจึงค่อยหาหนทางแก้ไขปัญหาภายใต้ปัจจัยที่พอจะเป็นไปได้ แล้วจึงสร้างตัวชี้วัดเพื่อบ่งบอกถึงความสำเร็จในการแก้ไขปัญหา เขาและโอฟีเลียจึงช่วยกันทำสำมะโนประชากรและพบว่า ชาวเฮติมีสมาชิกในครอบครัวจำนวนมากและอยู่รวมกันในที่แคบ ๆ เช่น บางครอบครัวมีสมาชิกถึง 11 คนแต่มีห้องเพียง 2 ห้องเท่านั้น ยิ่งไปกว่านั้นชาวบ้านยังไม่มีน้ำประปาใช้ พวกเขาจึงต้องขนน้ำดื่มจากภูเขาที่ห่างไกลออกไปโดยใช้ถังน้ำที่สกปรก การขาดแคลนน้ำสะอาดนี่เองที่เป็นสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตของทั้งเด็กและผู้ใหญ่ก่อนวัยอันควรเป็นจำนวนมาก หมอฟาร์มเมอร์สรุปว่าปัญหาสาธารณสุขของเฮติส่วนใหญ่เป็นผลมาจากการขาดแคลนเพียงแค่สิ่งจำเป็นสำหรับชีวิตขั้นพื้นฐานทั่ว ๆ ไปเท่านั้น ทางแก้ไขที่ง่ายที่สุดคือการมองปัญหาให้รอบด้านแล้ววางแผนการทำงานเพื่อให้สามารถบรรลุผลได้อย่างเป็นรูปธรรมและมีประสิทธิผลมากขึ้น เช่น ต้องสอนหนังสือให้กับชาวบ้านเพื่อให้พวกเขาสามารถดูแลรักษาสุขภาพตัวเองได้

หลังจากหมอฟาร์เมอร์เข้าเรียนแพทย์ที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด เขาได้พบกับทอม ไวท์ เจ้าของบริษัทก่อสร้างที่ใหญ่ที่สุดในบอสตัน ไวท์เป็นชาวคาทอลิกเชื้อสายไอริสและเคยเป็นทหารมาก่อน จึงรู้สึกเกลียดชังการไม่เห็นค่าของมนุษย์ หรือการมองเห็นมนุษย์เป็นเพียงแค่จุด ๆ หนึ่งบนแผนที่ เมื่อไวท์ร่ำรวยขึ้น เขาจึงให้การสนับสนุนทางการเงินกับองค์กรการกุศลต่าง ๆ เป็นจำนวนมากและได้กลายเป็นผู้ก่อตั้ง PIH และเป็นผู้บริจาครายใหญ่ของหมอฟาร์เมอร์ด้วย ไวท์เล่าว่าเขาชอบหมอฟาร์เมอร์เพราะหมอเป็นคนที่ฉลาดและอุทิศตนให้กับการทำงานจึงทำให้เขาไว้ใจ หมอฟาร์เมอร์ตั้งใจทำงานโดยไม่เห็นแก่ความเหน็ดเหนื่อยและเขามักให้ความสำคัญกับการทำงานที่เฮติเป็นที่แรกเสมอ แม้แต่เวลาที่เขาขาหักและใส่เฝือกอยู่ก็ยังไม่ยอมที่จะหยุดเดินทางจนกลายเป็นต้นเหตุให้เขาและโอฟีเลียเลิกรากันไปในที่สุด อย่างไรก็ดีด้วยความเป็นคนดีและมีน้ำใจของหมอฟาร์เมอร์ โอฟีเลียยังคงเป็นเพื่อนที่ดีของเขาและร่วมงานกับเขาตลอดมา นอกจากไวท์และโอฟีเลียจะศรัทธาในตัวหมอฟาร์เมอร์แล้ว จิม ยอง คิม ชาวอเมริกันเชื้อสายเกาหลีก็เป็นอีกผู้หนึ่งที่ศรัทธาในตัวเขามาก จึงได้เข้าร่วมงานกับหมอฟาร์เมอร์ที่ PIH หลังจากสถาบันนี้ก่อตั้งได้เพียง 3 เดือน

ในเดือนธันวาคมปี 2531 เกิดความวุ่นวายทางการเมืองในเฮติ หมอฟาร์เมอร์ถูกขับออกนอกประเทศหลายครั้งเมื่อกลุ่มผู้มีอำนาจที่ไม่สนับสนุนเขาชนะการต่อสู้ ในช่วงเวลานั้นชาวเฮติต้องตกอยู่ในสถานการณ์ที่ลำบากมากขึ้นไปอีก แม้แต่ในช่วงเวลาที่ทหารกลุ่มที่ได้รับการหนุนหลังจากสหรัฐฯ เป็นผู้บริหารประเทศ ชาวเฮติก็มิได้มีสภาพความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น ซ้ำร้ายพวกเขายังเป็นโรคเอดส์มากขึ้นด้วย ผู้บริหารส่วนใหญ่โทษว่าความเชื่อทางด้านเวทมนตร์คาถาของชาวบ้านทำให้พวกเขาเป็นเอดส์ แต่หมอฟาร์มเมอร์เชื่อว่าการที่ชาวเฮติเป็นเอดส์เป็นผลมาจากการที่ชาวอเมริกันและแคนาดาเข้าไปท่องเที่ยว รวมทั้งชาวเฮติส่วนหนึ่งที่ไปทำงานในสหรัฐฯ ติดโรคนี้กลับมาด้วย สถานการณ์ทางด้านสาธารณสุขของประเทศนี้จึงเลวร้ายลงไปอีก อย่างไรก็ดีในช่วงเวลาแห่งความวุ่นวายนี้ หมอฟาร์เมอร์ก็มิได้ปล่อยเวลาให้เปล่าประโยชน์ เขาใช้เวลาส่วนใหญ่เรียนต่อ จนเมื่อความวุ่นวายในเฮติสิ้นสุดลงในตอนกลางเดือนตุลาคมปี 2537 เขาจึงกลับมาเฮติอีกครั้งพร้อมกับวุฒิแพทย์โรคติดเชื้อและรางวัลแมคอาร์เธอร์ซึ่งให้แก่คนหนุ่มสาวที่มีแววของอัจฉริยะในขณะที่มีอายุได้ 35 ปี

โดยทั่วไปผู้คนมักคิดว่ารายได้กับสุขภาพมักไปด้วยกันเสมอ นั่นคือ คนที่มีรายได้ดีมักมีสุขภาพดีด้วย แต่ความจริงหาเป็นเช่นนั้นไม่ สถิติบ่งว่าจำนวนเด็กที่เสียชีวิตขณะคลอดในบอสตันสูงกว่าของประเทศคิวบา และอัตราตายของผู้ชายที่มีอายุระหว่าง 5-65 ปีของเขตฮาร์เล็มในนครนิวยอร์กสูงกว่าประเทศบังกลาเทศเสียอีก นั่นหมายความว่า การมีรายได้น้อยอาจไม่จำเป็นต้องมีสุขภาพเลวก็เป็นได้ แต่โดยทั่วไปแล้วปัญหาสุขภาพมักมาพร้อมกับความยากจนเสมอโดยเฉพาะอย่างยิ่งโรคที่หายได้ง่าย ๆ เช่น วัณโรค

วัณโรคเป็นสาเหตุการตายของประชากรทั่วโลกถึงกว่า 2 ล้านคนเมื่อตอนสิ้นคริสต์ศตวรรษที่ 21 โรคนี้เป็นโรคติดเชื้อที่เป็นสาเหตุการตายอันดับสองรองจากเอดส์เท่านั้น ทั้งนี้เพราะวัณโรคเป็นโรคของคนยากจน บริษัทยาใหญ่ ๆ จึงมักไม่ให้ความสนใจค้นคว้าหาตัวยาใหม่ ๆ มาใช้รักษา ยาชนิดล่าสุดถูกผลิตขึ้นครั้งแรกเมื่อ 25 ปีมาแล้ว อุปกรณ์ในการตรวจหาโรคก็โบราณ อีกทั้งยังไม่เคยมีนโยบายจากที่ใดที่จะหาวัคซีนป้องกันโรคนี้อย่างจริงจังด้วย ในปัจจุบันประชากรโลกกว่า 2 พันล้านคนหรือ 1 ใน 3 จึงมีเชื้อโรคนี้อยู่ในตัวเพียงแต่มันไม่สำแดงอาการออกมาเท่านั้น ธรรมชาติของวัณโรคจะสำแดงอาการก็ต่อเมื่อร่างกายอ่อนแอจากการขาดอาหาร เป็นโรคเบาหวานหรือมีเชื้อเอชไอวีอยู่ในตัว ประชากรที่อาศัยอยู่ในชุมชนแออัดจึงเป็นกลุ่มคนที่มีความเสี่ยงสูงสุดในการเกิดโรคเพราะพวกเขามีโอกาสหายใจเอาเชื้อเหล่านี้เข้าไปเป็นจำนวนมาก

ยิ่งไปกว่านั้นในปัจจุบันโลกกำลังเผชิญกับปัญหาวัณโรคดื้อยา ทั้งนี้เพราะผู้ป่วยที่เป็นโรคแต่ไม่ได้รับยาเพียงพอทั้งจำนวนและระยะเวลามักทำให้เชื้อดื้อยา พวกเขาสามารถปล่อยเชื้อดื้อยาเข้าไปในชุมชนได้ในขณะที่พวกเขายังมีชีวิตอยู่ วัณโรคดื้อยาจึงกลายเป็นปัญหาสำคัญอย่างยิ่งยวดโดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศยากจนเพราะประชาชนของประเทศเหล่านี้ไม่มีเงินซื้อยารักษา ในปัจจุบันปัญหาวัณโรคดื้อยามิได้เกิดขึ้นแต่กับประเทศยากจนเท่านั้น ทั้งนี้เพราะการเดินทางข้ามทวีปสามารถทำได้อย่างรวดเร็ว วัณโรคดื้อยาจึงสามารถข้ามทวีปและแพร่กระจายเข้าไปในส่วนต่าง ๆ ของโลกรวมทั้งในประเทศร่ำรวยได้ด้วยเช่นกัน มันจึงกลายเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญของโลกไปแล้ว.

บทความนี้เขียนโดย พญ.นภาพร ลิมป์ปิยากร
อ่านตอนที่ 2  คลิกที่นี่

ผู้เขียนแยกการนำเสนอออกเป็น 10 บท เริ่มด้วยการบอกว่า เขาจะจำกัดเนื้อหาของหนังสือให้อยู่ในด้านเศรษฐกิจเท่านั้น ทั้งที่เขาตระหนักดีว่าโลกาภิวัตน์มีส่วนประกอบอีกมาก เช่น การแพร่กระจายความรู้และความคิด การรวมหลอมวัฒนธรรม การเกิดประชาคมโลกและความเคลื่อนไหวในด้านสิ่งแวดล้อม เขาเชื่อว่าโลกาภิวัตน์มีพลังสูงพอที่จะก่อให้เกิดประโยชน์มหาศาลทั้งแก่ประเทศก้าวหน้าและแก่ประเทศล้าหลัง แต่ในปัจจุบันมันยังไม่เกิดขึ้นมิใช่เพราะความบกพร่องของตัวโลกาภิวัตน์เอง หากเพราะความบกพร่องของการบริหารจัดการโลกาภิวัตน์ หนังสือเล่มนี้จะชี้ให้เห็นว่าเพราะอะไรและจะทำอย่างไรให้โลกาภิวัตน์ก่อประโยชน์มากขึ้น

ย้อนไปเมื่อราว 20 ที่ผ่านมา ชาวโลกพากันหวังว่าโลกาภิวัตน์จะแก้ปัญหาสารพัดของโลกได้และจะสร้างความมั่งคั่งให้แก่ชาวโลกทุกคน สัญลักษณ์ของความหวังได้แก่การก่อตั้งองค์การค้าโลกสำเร็จเมื่อปี 2538 หลังจากพยายามทำกันมาเป็นเวลาราว 5 ทศวรรษ การประท้วงอย่างรุนแรงในระหว่างการประชุมขององค์การค้าโลกที่เมืองซีแอตเติ้ล มลรัฐออริกอน เมื่อเดือนธันวาคม 2542 จึงเป็นเหตุการณ์ที่ตรงข้ามกับความคาดหวังของคนจำนวนมาก ผลการวิจัยของผู้เชี่ยวชาญชี้ให้เห็นว่าที่มาของการประท้วงคือ จริงอยู่โลกาภิวัตน์นำไปสู่การขยายตัวทางเศรษฐกิจ แต่ผลของการขยายตัวไปกระจุกอยู่ในบางประเทศและกับคนบางกลุ่มเท่านั้น

กระบวนการโลกาภิวัตน์ถูกมองว่าก่อให้เกิดปัญหาอย่างน้อย 5 ด้านคือ (1) ความไม่เป็นธรรมอันเกิดจากกฎเกณฑ์ที่สร้างขึ้นมาเพื่อเอื้อประโยชน์ให้แก่ประเทศก้าวหน้ามากกว่าเพื่อช่วยประเทศล้าหลัง (2) การมุ่งเน้นด้านวัตถุเหนือทุกสิ่งทุกอย่างรวมทั้งค่าของชีวิตคนด้วย (3) การเสียอธิปไตยในการตัดสินใจของประเทศล้าหลัง (4) ประชาชนจำนวนมากยากจนลง ขาดความมั่นคงและรู้สึกสิ้นหวัง และ (5) ประเทศล้าหลังถูกกดดันให้ใช้ระบบเศรษฐกิจแนวอเมริกันอันเป็นฐานของแนวคิดตลาดเสรีแบบตกขอบซึ่งได้พิสูจน์แล้วว่าไม่สามารถแก้ปัญหาได้ ไม่ว่าจะเป็นในด้านการกำจัดความยากจนหรือการลดช่องว่างระหว่างชนชั้น
การวิจัยนำไปสู่ข้อเสนอจำนวนมาก เท่าที่ผ่านมาผู้พยายามแก้ปัญหาเห็นพ้องต้องกันว่าปัญหาซึ่งแยกได้เป็น 6 ด้านนั้นยังไม่ก้าวหน้าเท่าที่ควรคือ (1) ความยากจนยังแพร่หลายและไม่จำกัดอยู่แค่การขาดรายได้เท่านั้น หากยังมีมิติอื่น เช่น การรักษาพยาบาลและการเข้าถึงแหล่งน้ำสะอาด วิวัฒนาการที่ผ่านมาได้พิสูจน์แล้วว่าการเปิดตลาดอย่างเดียวแก้ปัญหาความยากจนไม่ได้ (2) เงินช่วยเหลือที่ประเทศล้าหลังได้รับนอกจากจะไม่เพียงพอแล้วยังมักมีข้อแม้มากเกินไปและมักถูกนำไปใช้หนี้เก่า ต่อไปนี้การยกหนี้จึงมีความจำเป็นยิ่งขึ้น (3) ระบบการค้ายังไม่เสรีดังที่คาดและกฎเกณฑ์ส่วนใหญ่ไม่เป็นธรรมแก่ประเทศล้าหลัง (4) การเปิดตลาดและการแปรรูปรัฐวิสาหกิจเกิดขึ้นในภาวะที่ประเทศล้าหลังยังไม่มีความพร้อม มันจึงสร้างปัญหามากกว่าสร้างประโยชน์ (5) สิ่งแวดล้อมได้รับความสนใจไม่เพียงพอ และ (6) สถาบันและการบริหารจัดการระบบของโลกยังล้าหลังวิวัฒนาการด้านโลกาภิวัตน์

ในบทที่ 2 ผู้เขียนต้องการจะชี้ว่าแม้โลกาภิวัตน์จะมีพลังล้นเหลือ สำหรับช่วยประชากรโลกราว 80% ที่อาศัยอยู่ในประเทศด้อยพัฒนา แต่การแก้ปัญหาความยากจน การว่างงานและการด้อยการศึกษามีความยากลำบากยิ่ง ทั้งนี้เพราะการพัฒนาเป็นกระบวนการที่ทุกฝ่ายต้องใช้ความพยายามร่วมกันไม่ว่าจะเป็นรัฐบาล สถาบันในสังคม องค์กรเพื่อการกุศลหรือประชาชนโดยทั่วไป ในอดีตนักพัฒนาถกเถียงกันว่าระหว่างตลาดเสรีกับคอมมิวนิสต์ แนวคิดไหนจะก่อให้เกิดการพัฒนาสูงกว่ากัน แต่หลังจากความล่มสลายของโลกคอมมิวนิสต์ นักพัฒนากลับตกลงกันไม่ได้ว่าตลาดเสรีแบบไหนจะใช้ได้ผลดี ฝ่ายหนึ่งต้องการตลาดเสรีแบบรัฐบาลมีบทบาทน้อยซึ่งเป็นที่รู้กันในนามของ “ฉันทามติแห่งวอชิงตัน” และเป็นแนวคิดที่ไอเอ็มเอฟยึดเป็นแนวปฏิบัติ อีกฝ่ายหนึ่งเชื่อว่าระบบตลาดเสรีมีความบกพร่องและไม่สามารถแก้ปัญหาได้ ฉะนั้นรัฐบาลมีบทบาทสำคัญในการบริหารจัดการกระบวนการพัฒนาเพื่อให้แน่ใจว่าคนจนได้รับผลอย่างทั่วถึง

ผู้เขียนยอมรับว่าเขาอยู่ในฝ่ายหลังเนื่องจากการวิจัยของเขาชี้อย่างแจ้งชัดว่าระบบตลาดเสรีที่ฝ่ายแรกยึดเป็นฐานนั้นต้องการทั้งการแข่งขันที่สมบูรณ์แบบ ข้อมูลสารสนเทศที่สมบูรณ์แบบและการบริหารจัดการความเสี่ยงที่สมบูรณ์แบบ แต่สิ่งเหล่านี้มีอยู่เฉพาะในสมมติฐานเท่านั้น ไม่มีอยู่ในโลกของความเป็นจริง ความสำเร็จของประเทศในเอเซียและความล้มเหลวของประเทศในละตินอเมริกา แอฟริกาและกลุ่มที่อยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านจากระบบคอมมิวนิสต์เข้าสู่ตลาดเสรีเป็นตัวชี้บ่งอย่างแจ้งชัดว่า ตลาดเสรีในแนวฉันทามติแห่งวอชิงตันนั้นใช้ไม่ได้และนโยบายที่มีรัฐบาลเข้าร่วมในตลาดอย่างเหมาะสมคือทางออก

ในความเห็นของผู้เขียน ความสำเร็จของการพัฒนาไม่ใช่วัดกันด้วยการขยายตัวทางเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว หากต้องวัดด้วยส่วนประกอบอื่นด้วยคือ การขยายตัวต้องยั่งยืน ต้องเป็นธรรมและต้องทำให้ความเป็นอยู่ของประชาชนโดยทั่วไปดีขึ้น ตามหลักวิชา การขยายตัวทางเศรษฐกิจวัดด้วยการเพิ่มผลิตภัณฑ์มวลรวมของประเทศ หรือ จีดีพี อย่างไรก็ตามในหลาย ๆ กรณีเราสามารถเพิ่มจีดีพีได้อย่างรวดเร็วโดยการตัดต้นไม่ในป่าและการขุดแร่ขึ้นมาขาย แต่เมื่อป่าและแร่หมดไป จีดีพีก็ลดลง การขยายตัวแบบนั้นไม่ใช่การพัฒนาเพราะมันไม่ยังยืน ในขณะเดียวกัน หากการขยายตัวไปตกอยู่ในมือของคนกลุ่มเล็ก ๆ ทั้งหมดและปล่อยให้คนส่วนใหญ่ยากจน นั่นก็ไม่ใช่การพัฒนาเพราะไม่ช้าก็เร็วสภาพเช่นนั้นย่อมนำไปสู่ความแตกแยกร้ายแรงในสังคม ในกรณีนี้ผู้เขียนชี้ว่าประเทศในเอเซียที่ประสบความสำเร็จไม่เฉพาะจะพยายามทำให้การกระจายรายได้เป็นธรรมเท่านั้น หากยังพยายามจำกัดการบริโภคแบบฟุ้งเฟ้อของผู้มีรายได้สูงอีกด้วย ทั้งนี้เพราะการบริโภคเช่นนั้นเป็นการสร้างชนวนของความแตกแยกในสังคม นอกจากนั้นการเพิ่มขึ้นของจีดีพีต้องนำไปสู่ความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นของประชาชนอย่างทั่วถึงซึ่งอาจวัดได้ด้วยการเข้าถึงการรักษาพยาบาลและแหล่งน้ำดื่มที่สะอาดพร้อมกับการมีสิ่งแวดล้อมที่ปราศจากมลพิษ

ส่วนนโยบายที่จะนำไปสู่การพัฒนาดังกล่าวนั้น แต่ละประเทศมีความต้องการต่างกัน มันจึงขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมของแต่ละประเทศ อย่างไรก็ตามผู้เขียนเห็นว่าปัจจัยพื้นฐานที่สำคัญยิ่งจะต้องประกอบด้วยประชาชนที่มีการศึกษาดีทั้งด้านปริมาณและคุณภาพ ชุมชนที่แข็งแกร่งซึ่งหมายถึงการร่วมมือกันอย่างแข็งขันของสมาชิก และรัฐบาลซึ่งประกอบด้วยผู้บริหารที่มีความสามารถและปราศจากความฉ้อฉล

บทที่ 3 พูดถึงการปรับเปลี่ยนระบบการค้าโลกให้เป็นธรรม ก่อนจะพูดถึงการปรับเปลี่ยน ผู้เขียนกล่าวถึงเขตการค้าเสรีที่น่าจะประสบความสำเร็จสูงยิ่งระหว่างสหรัฐอเมริกา แคนาดาและเม็กซิโก เขตการค้านี้เกิดขึ้นเมื่อปี 2537 และเปิดตลาดที่ใหญ่ที่สุดในโลกให้เม็กซิโกซึ่งยากจนกว่าคู่ค้าอีกสองประเทศ หลังจากเวลาผ่านไปกว่า 10 ปี เขตเขตการค้าเสรีนี้มีผลไม่ต่างกับเขตการค้าเสรีที่เกิดขึ้นในอดีต นั่นคือ มันไม่ประสบความสำเร็จตามความคาดหวังด้วยปัจจัยหลายอย่างด้วยกันซึ่งผู้เขียนกล่าวถึงเพื่อจะชี้ให้เห็นข้อจำกัดของการเปิดตลาดเสรี

ในเบื้องแรกข้อตกลงไม่บังคับสหรัฐอเมริกาให้หยุดให้เงินอุดหนุนสินค้าเกษตร อีกทั้งยังไม่ยอมให้เม็กซิโกเก็บอากรตอบโต้สินค้าเกษตรของสหรัฐฯ ที่ได้รับเงินอุดหนุนนั้นด้วย ข้อตกลงนี้จึงมีผลทำให้ชาวไร่ข้าวโพดของเม็กซิโกยากจนลงเพราะไม่สามารถแข่งขันกับข้าวโพดที่ได้รับเงินอุดหนุนของสหรัฐฯ ได้ ผู้ที่ได้ประโยชน์คือชาวไร่อเมริกันที่มีตลาดเพิ่มขึ้นและชาวเมืองเม็กซิกันที่มีข้าวโพดราคาต่ำกว่าเดิมรับประทาน นอกจากนั้นสหรัฐฯ ยังมีอำนาจในการจำกัดการนำเข้าสินค้าเกษตร เช่น น้ำตาล และในการใช้มาตรการอื่น ๆ เพื่อช่วยเกษตรกรของตน เช่น เมื่อมะเขือเทศเม็กซิกันหลั่งไหลเข้าไปในรัฐฟลอริดา เกษตรกรที่นั่นก็กดดันให้นักการเมืองกล่าวหาว่าเม็กซิโกเทขายสินค้าต่ำกว่าต้นทุนและส่งเรื่องขึ้นฟ้องศาลโดยใช้การบิดเบือนข้อมูลเป็นกลยุทธ์หลัก พ่อค้าเม็กซิกันต้องยอมขึ้นราคามะเขือเทศเพราะไม่ต้องการเสียเวลาและค่าใช้จ่ายในการขึ้นศาล ในกรณีนี้ผู้ที่ได้ประโยชน์คือเกษตรกรอเมริกัน ผู้เสียประโยชน์ได้แก่ผู้บริโภคที่ต้องซื้อมะเขือเทศราคาแพงขึ้นและเกษตรกรเม็กซิกันที่ขายมะเขือเทศได้น้อยลง

ผู้เขียนนำข้อมูลมาเสนอว่า ในตอนต้น ๆ การเปิดเขตการค้าเสรีชักจูงให้ชาวอเมริกันเข้าไปลงทุนในเม็กซิโกมากขึ้นจริง แต่นั่นเป็นปรากฏการณ์ชั่วคราวเพราะหลังจากนั้นไม่นานการลงทุนดังกล่าวก็ลดลง เหตุปัจจัยได้แก่สินค้าที่ผลิตในเม็กซิโกไม่สามารถแข่งขันกับสินค้าที่ผลิตในเมืองจีนได้ นั่นชี้ให้เห็นว่าการปลอดภาษีเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอสำหรับดึงดูดเงินทุนและแย่งตลาด ทั้งนี้เพราะการลงทุนและการค้าขึ้นอยู่กับปัจจัยอื่นอีกหลายด้าน เช่น คุณภาพของคนงาน การลงทุนของรัฐบาลในปัจจัยพื้นฐานพร้อมทั้งการวิจัยและพัฒนา และเสถียรภาพทางสังคมและการเมือง นอกจากนั้น เขายังชี้ให้เห็นอีกว่าการเปิดตลาดอาจไม่เกิดผลดังที่ทฤษฎีของตลาดเสรีคาดหวังทั้งนี้เพราะแรงงานที่ตกงานไม่สามารถหางานใหม่ได้เสมอไป ฉะนั้นการว่างงานในอุตสาหกรรมบางอย่างจึงเพิ่มขึ้นหลังการเปิดเขตการค้าเสรีและในบางกรณีมันทำให้ค่าแรงลดลง เนื่องจากคนพวกนี้ไม่มีโอกาสซื้อประกันการตกงาน มาตรฐานการดำรงชีวิตของพวกเขาจึงลดลง รัฐบาลอาจช่วยคนพวกนี้ได้ แต่รัฐบาลก็มีศักยภาพแตกต่างกัน ยิ่งกว่านั้นประเทศด้อยพัฒนายังมักขาดปัจจัยหลายอย่างที่จะตอบสนองความต้องการของตลาดเปิดใหม่ ไม่ว่าจะเป็นการขาดปัจจัยพื้นฐานหรือการขาดเงินทุน ฉะนั้นประเทศเหล่านี้ต้องการความช่วยเหลือและกำแพงภาษีเพื่อปกป้องอุตสาหกรรมใหม่ของตนจนกว่าจะตั้งตัวได้ ประสบการณ์ของประเทศในเอเซียชี้บ่งอย่างดีถึงความจำเป็นข้อนี้และชี้ด้วยว่าเขตการค้าเสรีไม่มีความสำคัญต่อความสำเร็จของประเทศเหล่านั้น ผู้เขียนชี้ว่าระบบการค้าปัจจุบันมักเข้าข้างประเทศก้าวหน้า ฉะนั้นต้องปรับเปลี่ยนมันให้เป็นธรรมมากขึ้นตามข้อเสนอ 7 ข้อดังนี้

(1) ประเทศก้าวหน้าเปิดตลาดทุกอย่างกว้างขึ้นโดยปราศจากเงื่อนไขและเปิดโอกาสให้ประเทศล้าหลังใช้มาตรการอะไรก็ได้ที่จะทำให้เกิดการพัฒนาไม่ว่าจะเป็นกำแพงภาษีชั่วคราวสำหรับอุตสาหกรรมใหม่หรือห้ามการนำเข้าสินค้าของประเทศก้าวหน้าที่ได้รับเงินอุดหนุน

(2) ในด้านเกษตรกรรม ประเทศก้าวหน้ายุติการให้เงินอุดหนุนและเปิดตลาดให้สินค้าของประเทศล้าหลังพร้อมกับให้ความช่วยเหลือในช่วงเปลี่ยนผ่านแก่ประเทศล้าหลังที่ได้รับผลกระทบในทางลบ เช่น ราคาอาหารเพิ่มขึ้น

(3) ประเทศก้าวหน้ายุติการใช้ภาษีศุลกากรแบบขั้นบันไดซึ่งมีจุดมุ่งหมายเพื่อป้องกันมิให้ประเทศล้าหลังพัฒนาอุตสาหกรรมของตน อาทิ ไม่เก็บภาษีวัตถุดิบเช่นส้มแต่เก็บภาษีน้ำส้ม

(4) ประเทศก้าวหน้าเปิดรับคนงานจากประเทศล้าหลังอย่างเสรีเช่นเดียวกับประเทศล้าหลังเปิดตลาดเงินและตลาดบริการให้แก่ประเทศก้าวหน้า

(5) ยุติการใช้มาตรการที่มีจุดมุ่งหมายเพื่อกีดกันสินค้า เช่น การป้องกันการทุ่มตลาด การป้องกันเชื้อโรค และการกำหนดแหล่งต้นกำเนิดของสินค้า

(6) ยกเลิกการใช้ข้อตกลงการค้าแบบทวิภาคีซึ่งประเทศก้าวหน้าสามารถเอาเปรียบประเทศล้าหลังได้ตลอดเวลา และ

(7) ปฏิรูปสถาบันการค้าโลกให้มีการต่อรองกันอย่างเปิดเผยและโปร่งใสพร้อมกับบังคับใช้กฎข้อบังคับแบบเท่าเทียมกัน

บทที่ 4 พูดถึงเรื่องทรัพย์สินทางปัญญา ผู้เขียนมองว่าระบบการค้าปัจจุบันเกิดขึ้นเพื่อผลประโยชน์ของประเทศก้าวหน้าโดยเฉพาะของบริษัทผลิตยาซึ่งเขายกขึ้นมาโดยเฉพาะเพื่ออธิบายและสนับสนุนมุมมองของเขา สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญา เช่น สิทธิบัตรและลิขสิทธิ์ ต่างกับสิทธิในทรัพย์สินอื่นอย่างหนึ่งคือ มันก่อให้เกิดการผูกขาดซึ่งเป็นหนทางสร้างกำไรให้แก่เจ้าของสิทธิ แต่มันก่อให้เกิดการสูญเสียประสิทธิภาพถึงแม้ว่ามันจะเป็นข้ออ้างว่าการผูกขาดชนิดนี้มีไว้เพื่อกระตุ้นให้เกิดนวัตกรรมใหม่ ๆ ซึ่งนำไปสู่การขยายตัวของเศรษฐกิจก็ตาม ผู้เขียนชี้ว่าข้ออ้างนี้มีค่าเพียงข้ออ้างเท่านั้นเพราะมันไม่นำไปสู่นวัตกรรมใหม่เสมอไป นอกจากมันจะทำให้เกิดการสูญเสียประสิทธิภาพและทำให้สินค้ามีราคาสูงขึ้นแล้ว ผู้เขียนนำข้อมูลมาเสนอว่ามันอาจนำไปสู่การทำลายแรงจูงใจสำหรับการวิจัยและพัฒนาอีกด้วย ตัวอย่างที่เด่นชัดที่สุดคือ บริษัทไมโครซอฟท์ใช้สิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาทำลายผู้สร้างนวัตกรรมใหม่ ๆ เช่น เนตสเกพและเรียลเนตเวิร์คส์ และทำให้บริษัทขนาดเล็กไม่ค่อยกล้าทำอะไรใหม่ ๆ ที่อาจทำให้ไมโครซอฟท์เขม่น

ประเด็นเกี่ยวกับการปกป้องสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาได้ถูกนำเข้าไปรวมอยู่ในกรอบงานขององค์การค้าโลกในเรื่อง TRIPS (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights) ผู้เขียนมองว่าเท่าที่ผ่านมา TRIP ถูกออกแบบตามใจบริษัทยาด้วยจุดมุ่งหมายหลักเพียงอย่างเดียวคือ ให้บริษัทยาสามารถโก่งราคาและสร้างกำไรได้ตามใจชอบ ฉะนั้นบริษัทเหล่านั้นแทนที่จะพยายามค้นหายาใหม่ ๆ อย่างจริงจัง กลับมุ่งพยายามทำยาให้ต่างออกไปจากยาที่มีอยู่แล้วเพียงเล็กน้อยเพื่อขอสิทธิบัตรใหม่ซึ่งจะช่วยให้พวกเขาสามารถผูกขาดตลาดยาได้ต่อไปเรื่อย ๆ ข้อตกลงนี้มีผลกระทบใหญ่หลวงต่อชีวิตโดยเฉพาะของคนยากจนในประเทศด้อยพัฒนา

ผู้เขียนมองว่าความบกพร่องนี้จะแก้ได้ด้วยการปฏิรูปใน 5 ด้านด้วยกันดังนี้ (1) แสวงหาข้อตกลงโดยยึดความจำเป็นของประเทศด้อยพัฒนาเป็นหลักซึ่งอาจทำได้โดยการแยกข้อตกลงออกสามชุดสำหรับสามกลุ่มประเทศคือ ประเทศยากจน ประเทศที่มีรายได้ระดับกลางและประเทศอุตสาหกรรม (2) เปิดโอกาสให้ประเทศยากจนเข้าถึงยาได้ง่ายขึ้น รวมทั้งการขายยาให้ด้วยราคาเท่าทุน ให้บังคับใช้สิทธิและซื้อยาจากผู้ผลิตนอกสิทธิบัตรได้ และสนับสนุนการวิจัยและพัฒนายาด้วยกองทุนที่ตั้งขึ้นโดยรัฐบาลของประเทศก้าวหน้าและองค์กรการกุศล (3) ห้ามขโมยภูมิปัญญาพื้นบ้านในด้านการรักษาพยาบาลและตัวยาที่มาจากพืชในประเทศด้อยพัฒนาไปจดสิทธิบัตร และทุกประเทศต้องลงนามในสนธิสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ (4) นำประเด็นเกี่ยวกับข้อตกลงเรื่องทรัพย์สินทางปัญญาออกจากกรอบงานขององค์การค้าโลกแล้วนำกลับไปไว้กับองค์การทรัพย์สินทางปัญญาโลก หรือ WIPO (World Intellectual Property Organization) และ (5) ตีค่าผลประโยชน์ทางการค้าให้ต่ำกว่าคุณค่าทางวัฒนธรรมและคุณธรรมของผู้บริโภคเสมอไม่ว่าจะเป็นความไม่ต้องการบริโภคอาหารที่มาจากการตัดแต่งพันธุกรรม การห้ามภาพยนตร์ที่ขัดกับคุณธรรมของสังคม หรือ ความต้องการรักษามาตรฐานของสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวด

บทที่ 5 พูดถึงคำสาปของทรัพยากร ผู้เขียนนำเรื่องในประวัติศาสตร์และเหตุการณ์ปัจจุบันมาเล่าเพื่อชี้ให้เห็นว่าประเทศที่มีทรัพยากรมาก ๆ มักมีปัญหาหนักหนาสาหัสเพราะขาดปัจจัยสำคัญอื่น ๆ เมื่อประมาณ 100 ปีที่ผ่านมา ประเทศอาเซอร์ไบจานส่งออกน้ำมันปิโตรเลียมมากที่สุดในโลก การขายน้ำมันทำให้คนจำนวนหนึ่งร่ำรวยมากแต่คนส่วนใหญ่ยากจนเช่นเดิม ในขณะนี้ยังมีซากของยุคนั้นหลงเหลืออยู่ในรูปของโรงงานเก่า ๆ เครื่องมือต่าง ๆ ที่มีสนิมขึ้นเต็มทิ้งไว้เกลื่อนกลาดและเขตอุตสาหกรรมที่แสนสกปรกรอบ ๆ เมืองหลวงชื่อบากู หลังจากการผลิตน้ำมันลดลงติดต่อกันเป็นเวลาหลายสิบปี เมื่อเร็ว ๆ นี้อาเซอร์ไบจานพบน้ำมันเพิ่มขึ้น ประวัติศาสตร์จะเกิดซ้ำรอยหรือไม่ยากที่จะทำนายในขณะนี้ อาเซอร์ไบจานอาจพัฒนาอย่างยั่งยืนหรือคล้ายไนจีเรียก็ได้ ในช่วงเวลา 30 ปีที่ผ่านมา ไนจีเรียมีรายได้จากการขายน้ำมันเกือบ 250,000 ล้านดอลลาร์ แต่ชาวไนจีเรียกลับยากจนลงพร้อมกับการเพิ่มขึ้นของคนว่างงานและอาชญากรรมจนทำให้เมืองหลวงเป็นแดนที่เสี่ยงอันตรายกระทั่งไม่มีใครค่อยกล้าออกจากบ้านในเวลากลางคืน จำนวนคนจนแบบแสนสาหัสเพิ่มขึ้นจาก 19 ล้านคนเป็น 84 ล้านคนจากประชากรทั้งหมดราว 130 ล้านคน

ไนจีเรียไม่ใช่ประเทศเดียวที่มีน้ำมันแต่มีปัญหาหนักหนาสาหัส เวเนซุเอลาเป็นหนึ่งในยักษ์ส่งออกน้ำมันมาเป็นเวลานาน แต่ราวสองในสามของประชาชนยังยากจนมาก ความจริงข้อนี้ทำให้ดูเสมือนว่าน้ำมันมีคำสาปแฝงอยู่เสมอ อย่างไรก็ตามน้ำมันไม่โดดเดี่ยว ทรัพยากรอื่นก็มีคำสาปเช่นกัน ผู้เขียนยกตัวอย่างการพบเพชรจำนวนมากในเซียร์ราลีโอนว่าไม่ได้นำไปสู่ความมั่งคั่ง หากนำไปสู่สงครามกลางเมืองซึ่งคร่าชีวิตชาวเซียร์ราลีโอนไปราว 75,000 คน สงครามกลางเมืองที่มีต้นเหตุมาจากการแย่งทรัพยากรมีอยู่ทั่วไปทั้งในอิรัก ไนจีเรีย คองโก แองโกลาและปาปัวนิวกินี หลายประเทศไม่มีสงครามกลางเมืองแต่ก็มีความขัดแย้งรุนแรงอยู่เนือง ๆ จนขาดเสถียรภาพที่จะพัฒนา หลายประเทศปกครองด้วยเผด็จการและมีรัฐบาลที่ฉ้อฉลแบบเข้ากระดูกดำ การปกครองตามระบอบประชาธิปไตยและความโปร่งใสคล้ายเป็นสิ่งที่มาจากต่างดาว ประเทศส่วนใหญ่ไม่เข้าใจผลกระทบของการขายทรัพยากรได้มาก ๆ เช่น เงินตราที่แข็งค่าขึ้น ไม่เข้าใจในการบริหารจัดการรายได้ และไม่มีความสามารถในการต่อรองกับบริษัทข้ามชาติซึ่งพยายามใช้กลยุทธ์ทุกอย่างเพื่อหาทางซื้อทรัพยากรในราคาถูก รวมทั้งการฉ้อฉลและการติดสินบนเจ้าพนักงานและนักการเมืองด้วย

ในสภาพเช่นนี้ผู้เขียนมีคำแนะนำจำนวนหนึ่งซึ่งเขาคิดว่าจะช่วยแก้ปัญหาได้ สำหรับในประเทศด้อยพัฒนาเขาแนะนำให้ตั้งกองทุนขึ้นมาเพื่อรับเงินรายได้จากการขายทรัพยากรไปบริหารอย่างโปร่งใสและนำไปลงทุนที่มีรายได้ดีและมีเสถียรภาพ เขาเน้นพฤติกรรมของประเทศที่ก้าวว่ามีความสำคัญอย่างยิ่งยวด นอกจากประเทศก้าวหน้าจะทำตัวให้เป็นตัวอย่างที่ดีและให้คำแนะนำที่เหมาะสมแก่ประเทศล้าหลังแล้ว เขาเสนอมาตรการ 7 ด้านในบทนี้ซึ่งเสริมด้วยข้อเสนอในบทอื่น ๆ คือ (1) ยุติการให้นำเงินที่จ่ายเป็นค่าภาคหลวงและค่าบริการอย่างอื่นในต่างประเทศมาคิดเป็นค่าใช้จ่ายในการคำนวณภาษียกเว้นในกรณีที่มีการแจงรายละเอียดอย่างถี่ถ้วนเท่านั้น (2) ลดขายอาวุธให้ประเทศด้อยพัฒนา (3) ห้ามรับซื้อทรัพยากรที่ปราศจากการรับรองว่าได้มาอย่างถูกต้องตามกฎหมายไม่ว่าจะเป็นไม้เนื้อแข็งหรือเพชรก็ตาม (4) จำกัดการให้ความช่วยเหลือแก่ประเทศที่ใช้เงินอย่างฟุ่มเฟือยไม่ว่าจะเป็นการช่วยเหลือโดยตรงหรือผ่านองค์กร เช่น ธนาคารโลก (5) ตั้งมาตรฐานสำหรับกระบวนการขายสัมปทานทรัพยากรผ่านองค์กรระหว่างประเทศ เช่น ธนาคารโลก (6) ก่อตั้งองค์กรระหว่างประเทศขึ้นมาเพื่อคอยติดตามเรื่องความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมจากกิจกรรมของบริษัทที่นำทรัพยากรออกมาใช้ และบังคับให้บริษัทเหล่านั้นชดเชยค่าเสียหายอย่างเหมาะสม และ (7) ตั้งกลไกขึ้นมาเพื่อบังคับใช้กฎเกณฑ์และข้อตกลงอย่างเคร่งครัด

บทที่ 6 พูดถึงเรื่องสิ่งแวดล้อม ผู้เขียนมองว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมต่างกับปัญหาอื่น ๆ ซึ่งเกิดขึ้นจากกระบวนการโลกาภิวัตน์ นั่นคือ ทุกประเทศได้รับผลกระทบไม่ว่าจะเป็นประเทศก้าวหน้าหรือประเทศล้าหลัง อย่างไรก็ตามชาวโลกส่วนใหญ่ทำเสมือนว่าถ้าโลกใบนี้มีปัญหาหนักหนาสาหัส พวกเขาจะสามารถอพยพไปอยู่ดาวเคราะห์ดวงอื่นได้ นั่นเป็นความผิดพลาดใหญ่หลวงยิ่ง ต้นตอของปัญหาได้แก่ทรัพยากรโลกบางอย่างเป็นของกลางซึ่งใครก็สามารถใช้ประโยชน์ได้ เช่น ทะเล ทุกประเทศพยายามจับปลาให้มากที่สุดจนทำให้ปลาทะเลเริ่มหมดไป ย้อนไปหลายร้อยปีก่อนเกาะอังกฤษถือว่าทุ่งหญ้าเป็นของกลางยังผลให้ประชาชนต่างคนต่างพยายามเลี้ยงสัตว์ให้มากที่สุดจนทำให้ทุ่งหญ้าถูกทำลายและทุกคนได้รับผลกระทบ ปัญหาชนิดนี้มีชื่อเรียกว่า “โศกนาฏกรรมแห่งของกลาง” (Tragedy of the Commons)

ตามธรรมดาการแก้ปัญหาชนิดนี้มีอยู่ด้วยกัน 2 วิธีคือ แปรรูปของกลางนั้นให้เป็นของเอกชน หรือไม่รัฐบาลก็เข้าไปบริหารจัดการเสียเอง วิธีแรกมักสร้างปัญหาเรื่องการกระจายรายได้และความเป็นธรรมเพราะผู้ที่ได้กรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินนั้นย่อมมีโอกาสสร้างความมั่งคั่ง นอกจากนั้นกระบวนการแปรรูปมักก่อให้เกิดความฉ้อฉลและอาจไม่บรรลุผลตามเป้าหมายเพราะเจ้าของต้องการหาประโยชน์จากทรัพย์สินนั้นอย่างรวดเร็วจนสร้างปัญหาไม่ต่างกับมันยังเป็นของกลางอยู่ เช่น การแปรรูปในรัสเซียและในบราซิล ส่วนวิธีที่ให้รัฐบาลเข้าไปจัดการเองก็มักนำไปสู่ความฉ้อฉล แต่ผู้เขียนมองว่าเราหาทางออกที่ดีกว่านี้ได้ยาก ยิ่งในกรณีที่ของกลางเป็นของระหว่างประเทศ เช่น การปล่อยก๊าซเรือนกระจกออกไปในบรรยากาศ การแก้ปัญหายิ่งยากเย็นขึ้นไปอีกโดยเฉพาะถ้าประเทศใหญ่ ๆ ไม่ร่วมมือ เช่น สหรัฐอเมริกาและจีน

อย่างไรก็ตามผู้เขียนมองว่าในอดีตเมื่อปัญหาหนักหนาสาหัสเกิดขึ้น ความร่วมมือระหว่างประเทศมักเกิดตามมาในเวลาไม่นานนัก เช่น ข้อตกลงเกี่ยวกับการหยุดล่าวาฬเกิดขึ้นเมื่อปี 2489 เมื่อข้อมูลบ่งแน่ชัดว่าวาฬใกล้สูญพันธุ์ และข้อตกลงเกี่ยวกับการห้ามใช้ก๊าซ CFC (chlorofluorocarbon) เกิดขึ้นเมื่อปี 2530 หรือเพียง10 ปีหลังจากที่มีการยืนยันว่าก๊าซชนิดนี้ทำลายชั้นโอโซนของโลก ตัวอย่างนี้ชี้ว่าความร่วมมือระหว่างประเทศจะเกิดขึ้นได้ถ้าเราใช้แรงจูงใจที่เหมาะสม ในกรณีของการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพื่อแก้ปัญหาโลกร้อน ผู้เขียนประณามรัฐบาลอเมริกันที่ไม่ยอมลงนามในพิธีสารเกียวโตทำให้พิธีสารนั้นไม่ค่อยได้ผล

เขาเสนอให้สังคมโลกพิจารณาแก้ปัญหาตาม 3 แนวคิดคือ แนวคิดแรกยังอยู่ในกรอบของพิธีสารเกียวโต แต่ปรับเปลี่ยนด้วยการยุติการยกเว้นประเทศด้อยพัฒนาจากการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก แต่การยุตินั้นต้องทำด้วยความเป็นธรรมซึ่งจะต้องมาจากการพบกันครึ่งทางระหว่างการคำนวณเป้าหมายโดยใช้การปล่อยก๊าซต่อคนและการปล่อยก๊าซต่อหน่วยของผลิตภัณฑ์มวลรวมของประเทศ เมื่อตั้งเป้าหมายได้แล้วต้องมีมาตรการบังคับให้สมาชิกปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด มาตรการนั้นต้องมีทั้งแรงจูงใจให้ผู้ปฏิบัติตามและมีบทลงโทษผู้ฝ่าฝืนในทำนองเดียวกันกับข้อตกลงในองค์การค้าโลก และสังคมโลกให้ค่าตอบแทนแก่ประเทศที่รักษาป่าไม้ไว้เนื่องจากป่าไม้สามารถดึงก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ไปเก็บไว้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เนื่องจากกรอบความคิดของพิธีสารเกียวโตมีข้อบกพร่องจนนำไปสู่ความล้มเหลว สังคมโลกอาจพิจารณาอีกกรอบแนวคิดหนึ่งซึ่งวางอยู่บนฐานของการเก็บภาษีทุกคนที่ปล่อยก๊าซคาร์บอนออกไซด์ ประเทศที่ปล่อยก๊าซนั้นออกมาน้อยกว่าเป้าหมายสามารถเก็บเงินภาษีนั้นไว้ใช้เอง ส่วนประเทศที่ทำไม่ได้ต้องจ่ายภาษีให้ผู้ที่ทำได้เกินเป้า แนวคิดสุดท้ายได้แก่การใช้ทั้งการตั้งเป้าหมายตามแนวคิดในพิธีสารเกียวโตและการเก็บภาษีผู้ปล่อยก๊าซคาร์บอนตามแนวคิดที่เพิ่งกล่าวถึง

อ่านต่อตอนที่ 2 Making Globalization Work ทำโลกาภิวัตน์ให้เป็นโอกาสทอง (2-จบ)

ข้อแรกเกี่ยวกับความรับผิดชอบต่อสังคมของบริษัท ขณะนี้มีการเคลื่อนไหวทั้งภายในและภายนอกบริษัทที่จะให้บริษัทรับผิดชอบต่อสังคมมากขึ้น บริษัทจำนวนมากตระหนักดีว่า การกระทำที่บ่งถึงการมีความรับผิดชอบต่อสังคมสูงนำไปสู่การสร้างกำไรได้มากขึ้นพร้อมกับทำให้พนักงานมีความพอใจมากขึ้น อย่างไรก็ตามการแข่งขันอันเข้มข้นยังกดดันให้บริษัทพยายามลดต้นทุนลงอยู่ตลอดเวลา ทางหนึ่งคือการกระทำที่ขาดความรับผิดชอบต่อสังคม เช่น ปล่อยของเสียออกไปในสิ่งแวดล้อม ร้ายยิ่งกว่านั้นแทนที่จะพยายามทำสิ่งที่จะเป็นประโยชน์ต่อสังคมอย่างจริงจัง บางบริษัทกลับจ้างผู้เชี่ยวชาญด้านประชาสัมพันธ์ให้สร้างภาพปิดตาประชาชน ด้วยเหตุเหล่านี้ผู้เขียนจึงมองว่าจะรอให้บริษัทยกระดับความรับผิดชอบต่อสังคมด้วยความสมัครใจย่อมไม่ได้ผลเร็วเท่าที่ควร ฉะนั้นรัฐบาลจะต้องออกกฎเกณฑ์ที่เข้มงวดเพิ่มขึ้นเพื่อสร้างแรงจูงใจ เช่น การปรับเปลี่ยนกฎหมายแรงงานและระบบการทำบัญชี

ข้อสองเกี่ยวกับการจำกัดอำนาจของบริษัท ในการแสวงหากำไร บริษัทมักใช้วิธีต่าง ๆ เพื่อพยายามสร้างการผูกขาดในตลาดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการฮุบหรือการร่วมมือกับคู่แข่งขัน ก่อนที่กระบวนโลกาภิวัตน์จะเกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง รัฐบาลสามารถจำกัดพฤติกรรมจำพวกนั้นได้ด้วยกฎหมายควบคุมการต่อต้านการแข่งขันภายในประเทศ หลังจากกระบวนการโลกาภิวัตน์เกิดขึ้น กิจการของบริษัทได้ขยายข้ามพรมแดนออกไปทั่วโลก บริษัทขนาดใหญ่พยายามหาทางเพิ่มความสามารถในการผูกขาดตลาดโลก แต่สังคมโลกไม่มีสถาบันที่มีอำนาจในการจำกัดการกระทำเช่นนั้นได้ยังผลให้บริษัทมีอำนาจผูกขาดสูงมาก เช่น ไมโครซอฟท์ ร้ายยิ่งกว่านั้นในบางกรณีรัฐบาลอเมริกันสนับสนุนพฤติกรรมที่ส่อไปในทางผูกขาดในตลาดต่างประเทศเสียเอง ผู้เขียนเสนอว่าสังคมโลกจะต้องร่วมมือกันเพื่อต่อต้านการใช้อำนาจผูกขาดของบริษัทขนาดใหญ่

ข้อสามเกี่ยวกับกฎหมายควบคุมการบริหารจัดการบริษัท ผู้เขียนเน้นปัญหาที่กฎหมายด้านการจำกัดความรับผิดชอบของผู้ถือหุ้นได้วิวัฒน์ไปเป็นการจำกัดความรับผิดชอบของผู้บริหารของบริษัท วิวัฒนาการนี้ทำให้ผู้บริหารหนีจากการถูกฟ้องได้ ถึงแม้ว่าสหรัฐอเมริกาจะเริ่มลงโทษจำคุกผู้บริหารที่คดโกงในด้านการทำบัญชี แต่ยังมีพฤติกรรมจำนวนมากที่รัฐจะต้องลงโทษอาญาแก่ผู้บริหาร เช่น การทำลายสิ่งแวดล้อม ในกรณีเช่นนี้นอกจากจะมีบทลงโทษผู้บริหารแล้ว สังคมโลกจะต้องร่วมกันบังคับให้บริษัทที่ทำลายสิ่งแวดล้อมชดเชยค่าเสียหายให้แก่ชุมชนที่ได้รับผลกระทบด้วย นั่นหมายความว่าเมื่อประเทศด้อยพัฒนาลงโทษบริษัทที่สร้างความเสียหาย กระบวนการยุติธรรมและรัฐบาลของประเทศที่บริษัทนั้นถือสัญชาติอยู่จะต้องให้ความร่วมมือในการติดตามลงโทษด้วย ไม่ใช่พยายามปกป้องผู้ทำผิดดังที่มักเกิดขึ้นในปัจจุบัน

ข้อสี่เกี่ยวการสร้างกฎหมายระดับโลกขึ้นสำหรับใช้บังคับบริษัทระดับโลก ผู้เขียนเสนอให้เริ่มปูแนวทางเพื่อจัดตั้งกระบวนการศาลยุติธรรมระดับโลกขึ้นสำหรับบริษัทข้ามชาติ นอกจากนั้นสังคมโลกควรมีมาตรการเพื่อเอื้อให้การฟ้องคดีในนามกลุ่มบุคคลทำได้ง่ายขึ้นเมื่อผู้เสียหายกระจัดกระจายกันอยู่ในหลายประเทศ ในบางกรณีอาจมีความจำเป็นที่ประเทศก้าวหน้าจะต้อให้ความช่วยเหลือทางด้านกฎหมายแก่คนจนที่อยู่ในประเทศล้าหลังเช่นเดียวกับที่ให้ความช่วยเหลือแก่ประชาชนยากจนของตนเอง

ข้อห้าเกี่ยวกับการลดโอกาสสำหรับก่อความฉ้อฉล นอกจากความฉ้อฉลจะเป็นเสมือนสนิมที่เกาะกินฐานของสังคมให้ผุกร่อนแล้ว มันยังสร้างการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมขึ้นอีกด้วย ผู้เขียนเสนอให้ประเทศก้าวหน้ามีกฎหมายห้ามการติดสินบนพนักงานของรัฐในประเทศล้าหลังอย่างทั่วถึง นอกจากนั้นเขาเสนอให้ปรับเปลี่ยนกฎหมายที่ยอมให้มีบัญชีลับสำหรับซุกซ่อนเงินของชาวต่างประเทศซึ่งเป็นที่นิยมของอาชญากรและผู้นำเผด็จการ

บทที่ 8 พูดถึงภาระหนี้สินของประเทศด้อยพัฒนา ปัญหาเกี่ยวกับประเทศด้อยพัฒนามีหนี้สินมากจนชำระไม่ได้ไม่ใช่ของใหม่ ย้อนไปกว่าร้อยปีก็มีปัญหาเช่นนี้เกิดขึ้น ในอดีตประเทศมหาอำนาจอาจส่งกองทัพเข้ายึดประเทศด้อยพัฒนาเพื่อเก็บหนี้ แต่ในยุคนี้การกระทำเช่นนั้นไม่มีอีกแล้ว เมื่อเกิดปัญหาประเทศก้าวหน้ามักกล่าวหาประเทศล้าหลังว่าสร้างหนี้มากเกินไป ในขณะที่ลูกหนี้กล่าวหาว่าเจ้าหนี้ยัดเยียดเงินให้และมีพฤติกรรมแบบไม่เป็นธรรมเมื่อเกิดปัญหา ผู้เขียนนำเรื่องหนี้ของประเทศต่าง ๆ มาเล่า เขามองว่าการถกเถียงกันแบบนี้ไม่มีประโยชน์ จึงเสนอทางออกว่าจะทำอย่างไรในอนาคตโดยยึดหลักเบื้องต้นที่ว่า เมื่อลูกหนี้ไม่มีศักยภาพจะชำระ ทางออกมีอยู่ 3 ทางคือ เจ้าหนี้ยกหนี้ให้ ลูกหนี้หยุดชำระ และเจ้าหนี้และลูกหนี้ร่วมกันปรับโครงสร้างหรือประนอมหนี้

ผู้เขียนมองว่าการแก้ปัญหาจะตรงเป้าขึ้นมากหากแยกหนี้ออกเป็น 4 ประเภทคือ หนี้ของประเทศยากจนมาก ๆ ซึ่งกู้จากรัฐบาลและองค์การระหว่างประเทศ เช่น ไอเอ็มเอฟและธนาคารโลกเพราะไม่สามารถกู้จากธนาคารเอกชนได้ การแก้ปัญหาของประเทศในกลุ่มนี้เริ่มด้วยการยกหนี้ตั้งแต่ปี 2539 แต่ผู้เขียนมองว่าการยกหนี้ยังทำกันช้าเกินไปจึงไม่มีผลตามต้องการ ฉะนั้นเขาเสนอให้รัฐบาลเจ้าหนี้ยกหนี้เพิ่มขึ้นและเร็วขึ้น ต่อไปในอนาคตการช่วยเหลือประเทศเหล่านี้ต้องเน้นการให้เงินอุดหนุนแบบให้เปล่ามากกว่าเงินกู้

กลุ่มสองเป็นหนี้อัปลักษณ์ที่เกิดขึ้นจากรัฐบาลเผด็จการจำพวกฉ้อฉลและกดขี่ประชาชนทิ้งไว้ เช่น ในคองโก อิรักและเอธิโอเปีย ผู้เขียนมองว่าการบังคับให้ประชาชนซึ่งทนทุกข์ทรมานจากการถูกกดขี่แล้วต้องมาใช้หนี้ของเผด็จการอีกนั้นเป็นการขาดคุณธรรม ฉะนั้นการแก้ปัญหาต้องวางอยู่บนฐานของการยกนี้หรือการหยุดชำระ ในอนาคตองค์การสหประชาชาติควรมีบัญชีของประเทศที่มีรัฐบาลอัปลักษณ์ ผู้ให้กู้เงินแก่รัฐบาลและองค์กรในประเทศเหล่านี้ต้องเสี่ยงเอาเองว่าจะได้เงินคืนหรือไม่ ในขณะเดียวกันก็ควรตั้งศาลระหว่างประเทศขึ้นมาพิจารณาว่าหนี้ที่เกิดขึ้นแล้วเป็นหนี้ชนิดอัปลักษณ์หรือไม่โดยให้ลูกหนี้จ่ายเฉพาะหนี้ที่ไม่อัปลักษณ์เท่านั้น

กลุ่มสามได้แก่หนี้ที่ลูกหนี้เป็นเอกชนในเปิดตลาดใหม่ เช่น ไทยและอินโดนีเซีย ผู้เขียนเสนอให้มีกฎหมายล้มละลายระหว่างประเทศขึ้นเพื่อเปิดโอกาสให้ลูกหนี้ที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์นอกเหนืออำนาจของตนงดจ่ายในระหว่างการปรับเปลี่ยนโครงสร้างหนี้และธุรกิจของตนได้ในแนวการใช้กฎหมายล้มละลายของสหรัฐฯ เช่น เมื่อค่าเงินเปลี่ยนแปลงอย่างกะทันหัน ดอกเบี้ยพุ่งขึ้นสูงมากและเศรษฐกิจถดถอยอย่างร้ายแรง

กลุ่มสุดท้ายเป็นหนี้ของประเทศที่มีรายได้ระดับกลาง เช่น รัสเซีย เม็กซิโก อาร์เจนตินาบราซิลและตุรกีซึ่งยืมทั้งจากธนาคารและองค์การระหว่างประเทศ ในกรณีนี้ถ้าเจ้าหนี้ไม่ยอมยกหนี้ให้ ทางออกคือการไม่จ่ายและการประนอมหนี้ที่อาร์เจนตินาเคยทำ เนื่องจากกระบวนการนี้มีปัญหาสารพัด ผู้เขียนจึงเสนอให้ตั้งองค์กรระหว่างประเทศขึ้นมาเพื่อทำหน้าที่คล้ายศาลล้มละลายที่เปิดโอกาสให้ประเทศซึ่งมีหนี้ท่วมท้นขอเข้ากระบวนการประนอมหนี้ได้เช่นเดียวกับบริษัทเอกชน

บทที่ 9 พูดถึงการปฏิรูประบบเงินสำรองของโลก ผู้เขียนมองว่าระบบเงินสำรองในปัจจุบันมีความบกพร่องสูงมากโดยเฉพาะอย่างยิ่งมันทำให้ประเทศยากจนเสียเปรียบ นั่นคือ แทนที่จะทำให้เงินไหลจากประเทศร่ำรวยไปสู่ประเทศยากจนและประเทศร่ำรวยแบกภาระของความเสี่ยง มันกลับทำให้เงินไหลจากประเทศยากจนไปยังประเทศร่ำรวยในขณะที่ประเทศยากจนต้องแบกความเสี่ยงทุกอย่าง แต่ละวันมีเงินสำรองไหลจากประเทศยากจนเข้าสหรัฐฯ ประมาณ 2 พันล้านดอลลาร์ ในปี 2547 เพียงปีเดียว เงินจากจีน มาเลเซีย ฟิลิปปินส์และไทยไหลเข้าสหรัฐฯ ถึง 3.18 แสนล้านดอลลาร์ ส่วนใหญ่เป็นเงินสำรองที่ใช้ซื้อพันธบัตรของรัฐบาลอเมริกัน ความบกพร่องของระบบเงินสำรองเป็นปัจจัยก่อให้เกิดปัญหาต่าง ๆ ในระบบการเงินของโลก ฉะนั้นการปฏิรูประบบเงินสำรองจะแก้ปัญหาของระบบการเงินได้และจะทำให้โลกมีเงินทุนสำหรับสนับสนุนการพัฒนา ต่อสู้กับปัญหาความยากจนและส่งเสริมการศึกษาและการสาธารณสุข

ตามปกติทุกประเทศเก็บเงินสำรองก้อนหนึ่งไว้สำหรับใช้ในยามฉุกเฉิน ในอดีตเงินสำรองมีไว้เพื่อใช้เป็นฐานของการพิมพ์เงินตรา เริ่มจากการใช้ทองคำและวิวัฒน์มาเป็นเงินของประเทศที่มีเศรษฐกิจแข็งแกร่ง เช่น ดอลลาร์สหรัฐ การมีเงินสำรองเป็นการสร้างความเชื่อมั่นในเงินตราของประเทศเพราะมันสามารถถูกนำออกมาใช้ได้ในกรณีที่เกิดภาวะฉุกเฉิน เช่น ฝนแล้งมากจนทำให้การเกษตรล้มเหลว ในอดีตแต่ละประเทศมักเก็บเงินสำรองไว้อยู่ในระดับเท่า ๆ กับ 3-4 เดือนของมูลค่าของสินค้านำเข้า แต่ในตอนนี้บางประเทศมีเงินสำรองสูงกว่าระดับนั้นถึงสองเท่า ประเทศที่มีหนี้ต่างประเทศระยะสั้นมากมักคิดว่าตนควรมีเงินสำรองเท่า ๆ กับหนี้ประเภทนั้นเพราะเจ้าหนี้อาจไม่ให้ยืมต่อหรือเรียกเงินคืนเมื่อไรก็ได้ นอกจากนั้นประเทศต่าง ๆ มีเงินสำรองไว้เพื่อใช้รักษาค่าเงินของตนให้มีเสถียรภาพ แต่ในปัจจุบันประเทศด้อยพัฒนาเก็บเงินสำรองไว้กองพะเนินจนอาจเกินความจำเป็น เมื่อสิ้นปี 2549 ประเทศเหล่านี้มีเงินสำรองรวมกันถึงประมาณ 3.35 ล้านล้านดอลลาร์

การเก็บเงินสำรองไว้มากขนาดนี้มีต้นทุน หรือความสูญเสียสูงมากเนื่องจากในยุคนี้เงินสำรองส่วนใหญ่มักถูกเก็บไว้ในรูปของสินทรัพย์ที่มีค่าเป็นเงินดอลลาร์สหรัฐ โดยเฉพาะพันธบัตรของรัฐบาลอเมริกัน การเก็บเงินสำรองไว้เช่นนี้มีค่าเท่ากับการให้สหรัฐฯ ยืมเงินและเกิดความสูญเสียแก่ประเทศด้อยพัฒนาสูงมากเพราะสหรัฐฯ ให้ค่าตอบแทนจริง ๆ เพียง 1-2% เท่านั้น เนื่องจากประเทศด้อยพัฒนาส่วนใหญ่ขาดเงินทุน หากพวกเขานำเงินสำรองบางส่วนไปใช้ในโครงการที่มีความจำเป็นสูงอาจได้ค่าตอบแทนถึง 10-15% ส่วนต่างระหว่างดอกเบี้ยที่ได้และผลที่น่าจะได้นี้คือความสูญเสียของเจ้าของเงินสำรองซึ่งรวมกันแล้วอาจตกปีละ 3 แสนล้านดอลลาร์ ผู้เขียนอธิบายรายละเอียดเพิ่มขึ้นเพื่อจะชี้ให้เห็นว่าประเทศที่ได้ประโยชน์สูงสุดจากระบบนี้คือสหรัฐฯ

จริงอยู่ความสูญเสียดังกล่าวสูงมาก แต่มันยังน้อยกว่าความสูญเสียที่ไม่ค่อยเป็นที่ประจักษ์และยากแก่การคำนวณ ผู้เขียนมองว่าเงินจำนวนมหาศาลที่ถูกเก็บไว้นั้นเป็นเสมือนการถูกนำไปฝังดินยังผลให้โลกขาดกำลังซื้อซึ่งจำเป็นสำหรับกระตุ้นให้เศรษฐกิจขยายตัวและป้องกันการว่างงาน ประเทศต่าง ๆ จึงพยายามแสวงหากำลังซื้อมาทดแทน ทางหนึ่งได้แก่การใช้นโยบายการเงินและการคลังแบบผ่อนคลายซึ่งนำไปสู่การใช้งบประมาณขาดดุล การขาดดุลนั้นนำไปสู่การกู้หนี้ยืมสินจนนำไปสู่วิกฤตในที่สุด ในระยะหลัง ๆ นี้ประเทศด้อยพัฒนาเริ่มได้บทเรียนและพยายามงดการใช้เงินเกินจำนวนที่ตนหาได้ สหรัฐฯ จึงสร้างกำลังซื้อขึ้นมาแทนยังผลให้สหรัฐฯ ขาดดุลการค้ากับต่างประเทศติดต่อกันมาเป็นเวลานานและปิดการขาดดุลนั้นด้วยการยืมเงินสำรองของประเทศอื่น ผู้เขียนมองว่าสหรัฐฯ จะไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ตลอดไป นั่นหมายความว่าระบบเงินสำรองในปัจจุบันนี้ไม่มีความยั่งยืน

นอกจากนั้นความสูญเสียยังเกิดจากการขาดเสถียรภาพอีกด้วยเพราะระบบนี้อยู่ได้ด้วยการขาดดุลของสหรัฐฯ แต่การขาดดุลมากขึ้นยังผลให้ค่าเงินดอลลาร์ตกต่ำดังที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน การตกต่ำนำไปสู่การขาดความเชื่อมั่นในเงินตระกูลดอลลาร์และในที่สุดจะนำไปสู่การขายเทเงินดอลลาร์เพื่อซื้อเงินตระกูลอื่นมาเก็บเป็นเงินสำรอง การกระทำเช่นนั้นจะผลักดันให้ค่าของดอลลาร์ตกต่อไปอีก การอ่อนค่าของดอลลาร์เคยถูกนักค้ากำไรค่าเงินโจมตีซ้ำเติมจนเกิดปัญหาใหญ่หลวงมาแล้วเมื่อ 30 กว่าปีที่ผ่านมา ในขณะเดียวกันเงินที่ถูกซื้อมาเก็บไว้แทนดอลลาร์ก็จะมีค่าเพิ่มขึ้น เช่น เงินยูโร การเพิ่มค่าของยูโรทำให้สินค้าของประเทศในสหภาพยุโรปแพงขึ้นยังผลให้ประเทศเหล่านั้นสูญเสียความสามารถในการแข่งขันและประสบปัญหาการว่างงานตามมา ในขณะเดียวกันการเทขายดอลลาร์อาจนำไปสู่การนำเงินออกจากตลาดหลักทรัพย์ของสหรัฐฯ และการขึ้นดอกเบี้ยเพื่อป้องกันการเทขายยังผลให้เกิดผลกระทบแบบลูกโซ่ต่อไปอีก ยิ่งกว่านั้นมันยังมีมิติด้านการเมืองเข้ามาเกี่ยวข้องอีกด้วยโดยเฉพาะระหว่างสหรัฐฯ กับจีนซึ่งเก็บเงินดอลลาร์ไว้มากที่สุดและเป็นคู่แข่งทางการเมืองและทางการแย่งทรัพยากรที่ใหญ่ที่สุดของสหรัฐฯ ความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างสองประเทศนี้จึงมีนัยสำคัญอย่างยิ่งต่อเสถียรภาพทางการเงินของโลก

ปัญหาเหล่านี้เป็นที่ทราบกันดีในหมู่ผู้บริหารการเงินและนักเศรษฐศาสตร์ ผู้เขียนมองว่าการแก้ปัญหาไม่น่าจะยากเย็นนักเพราะวิธีมีอยู่แล้วในข้อเสนอเมื่อราว 70 ปีที่ผ่านมาของจอห์น เมนาร์ด เคนส์ และสังคมโลกได้นำข้อเสนอนั้นมาใช้แล้วในรูปของการสร้างเงินสำรองระหว่างประเทศที่มีชื่อว่า Special Drawing Rights (SDR) ในปัจจุบันไอเอ็มเอฟมีหน้าที่สร้าง SDR ตามกำหนดเวลาและในจำนวนที่สมาชิกของไอเอ็มเอฟตกลงกัน ผู้เขียนมองว่าเท่าที่ผ่านมา การสร้าง SDR ไม่พอแก่ความต้องการของโลกเพราะนาน ๆ จะทำกันสักครั้งและในจำนวนที่ต่ำกว่าความต้องการมาก ฉะนั้นเขาเสนอให้ขยายการใช้เงินสำรองระหว่างประเทศในแนวนั้นออกไปโดยให้สร้างมันขึ้นมาทุกปีและในจำนวนที่มีกฎเกณฑ์แน่นอน จริงอยู่สหรัฐฯ อาจต่อต้านการสร้างเงินสำรองนั้นดังที่สหรัฐฯ เคยต่อต้านการสร้างเงินสำรองของประเทศในเขตเอเซียหลังเกิดวิกฤติเมื่อปี 2540 เพราะมันจะทำให้สหรัฐฯ ไม่สามารถกอบโกยผลประโยชน์ได้อีก แต่ผู้เขียนเสนอว่าถ้าประเทศอื่นร่วมมือกัน สหรัฐฯ จะต่อต้านไม่สำเร็จอย่างแน่นอน

ในอดีตประเทศร่ำรวยเป็นผู้ได้ SDR ไปเกือบทั้งหมดซึ่งผู้เขียนมองว่าไม่เป็นธรรม ฉะนั้นในระบบที่เขาเสนอ สังคมโลกต้องใช้วิธีใหม่ในการปันเงินที่สร้างขึ้นมาใหม่เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมและตรงกับสภาพของโลกาภิวัตน์มากขึ้น เขาเสนอหลักให้พิจารณา 4 อย่างและทางที่ดีอาจต้องนำแนวคิดของแต่ละอย่างมารวมกันคือ (1) ใช้รายได้และจำนวนประชากรของแต่ละประเทศเป็นฐาน แต่มีเงื่อนไขว่าประเทศที่รับเงินนั้นต้องทำตามข้อกำหนดของสังคมโลก เช่น ปฏิบัติตามสนธิสัญญาว่าด้วยการควบคุมอาวุธนิวเคลียร์ การจำกัดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและการสงวนสัตว์ป่าที่ใกล้สูญพันธุ์ (2) ก่อตั้งกองทุนขึ้นมาใหม่ในความดูแลขององค์การสหประชาชาติเพื่อรับเงินนั้นแล้วจ่ายให้แก่ประเทศที่นำเงินของตนในจำนวนเท่ากันมาให้องค์การสหประชาชาติ ส่วนหนึ่งของเงินที่นำมาแลกอาจนำไปใช้เพื่อการศึกษา การสาธารณสุขและการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมในประเทศยากจน และอีกส่วนหนึ่งอาจนำไปใช้เพื่อการแก้ปัญหาของโลกโดยรวม เช่น ภาวะโลกร้อน (3) ให้รัฐบาลและองค์กรเอกชนแข่งขันกันเสนอโครงการด้านการพัฒนาขึ้นมาเพื่อรับเงินนั้นไปใช้ในโครงการที่มีผลตอบแทนทางด้านการพัฒนาสูงสุด (4) ใช้เงินนั้นโดยตรงเพื่อยกระดับการศึกษาและสุขภาพของชุมชนที่มีความยากจนสูงสุด

บทที่ 10 พูดถึงการทำกระบวนโลกาภิวัตน์ให้เป็นประชาธิปไตย บทนี้ต่างกับ 9 บทแรกซึ่งจำกัดเนื้อหาอยู่ในด้านเศรษฐกิจตามที่ผู้เขียนเกริ่นไว้ในตอนต้น ในบทนี้เขาพูดถึงประเด็นทางการเมืองซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างปัญหาให้กระบวนโลกาภิวัตน์เพราะความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองตามไม่ทันความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจทั้งที่กระบวนการทางการบริหารจัดการโลกาภิวัตน์ให้เกิดประโยชน์สูงสุดต้องอาศัยกระบวนการทางการเมือง เขาเน้นประเด็นที่เกี่ยวกับอนาคตของแรงงานที่ขาดทักษะ ผลกระทบของโลกาภิวัตน์ต่อความแตกต่างของรายได้ การขาดดุลทางประชาธิปไตยในสถาบันระดับโลก และธรรมชาติของคนเราที่มักมองไม่พ้นจมูกตัวเองทั้งที่โลกใบนี้เชื่อมต่อกันหมดแล้ว

ปรากฏการณ์สำคัญที่มากับโลกาภิวัตน์ได้แก่การส่งงานจากประเทศก้าวหน้าไปให้คนงานในประเทศล้าหลังทำเนื่องจากค่าแรงในประเทศล้าหลังต่ำกว่า ปรากฏการณ์นี้มีผลทำให้ค่าแรงในประเทศล้าหลังสูงขึ้นพร้อมกับกดดันไม่ให้ค่าแรงในประเทศก้าวหน้าเพิ่มขึ้น ในขณะเดียวกันการอพยพของแรงงานที่มีทักษะต่ำเข้าไปทำงานในสหรัฐฯ อย่างต่อเนื่องสร้างความกดดันให้ค่าจ้างแรงงานต่ำลงอีกทางหนึ่งด้วย ฉะนั้นหลังจากบริษัทใหญ่ ๆ ในสหรัฐฯ ส่งงานไปทำนอกประเทศมากขึ้น ค่าจ้างแรงงานในสหรัฐฯ โดยเฉพาะของแรงงานชั้นไม่ต้องใช้ทักษะมากจึงไม่เพิ่มขึ้นเป็นเวลานานนับ 10 ปีแล้ว บางชุมชนประสบปัญหาหนักหนาสาหัสมากเนื่องจากประชาชนส่วนใหญ่ทำงานในโรงงานเดียว เมื่อโรงงานนั้นปิดชุมชนก็ล่มสลาย เหตุการณ์เช่นนี้มีผลทำให้การกระจายรายได้ในสหรัฐฯ เลวร้ายลงเนื่องจากการขยายตัวทางเศรษฐกิจเกือบทั้งหมดไปตกอยู่ในมือของผู้ที่มีทักษะสูงและชนชั้นนายทุน ผู้เขียนมองว่าประเทศก้าวหน้าที่ประสบปัญหาเช่นเดียวกับสหรัฐฯ มีทางออกด้วยกัน 3 แนวคือ

แนวแรกได้แก่การเอาหูไปนาเอาตาไปไร่โดยไม่ปรับเปลี่ยนนโยบายอะไรเลยซึ่งเป็นแนวของนักเศรษฐศาสตร์ที่เชื่อว่าอำนาจของตลาดจะแก้ปัญหาได้ทุกอย่าง ผู้เขียนมองว่าหลายประเทศได้นำแนวคิดนี้ไปใช้แต่ไม่ได้ผล ฉะนั้นรัฐบาลจะต้องเลิกใช้แนวคิดนี้และมีนโยบายที่จะทำให้แรงงานที่มีทักษะต่ำมีโอกาสได้รับส่วนแบ่งของการขยายตัวทางเศรษฐกิจมากขึ้น

แนวที่สองได้แก่การต่อต้านกระบวนโลกาภิวัตน์ที่เป็นธรรมโดยการพยายามทำให้ข้อตกลงระหว่างประเทศเอื้อประโยชน์ให้แก่ประเทศก้าวหน้าแบบถาวร ประเทศเหล่านั้นจึงพยายามคงไว้ซึ่งนโยบายอุดหนุนการเกษตรของตนในขณะที่กดดันให้ประเทศด้อยพัฒนาเปิดตลาดให้สินค้าจากภายนอกให้กว้างที่สุด ผู้เขียนมองว่าการกระทำเช่นนี้นอกจากจะขาดคุณธรรมแล้ว ยังสร้างปัญหาทางเศรษฐกิจและการเมืองอีกด้วย นั่นคือ มันทำให้เศรษฐกิจไม่ขยายตัวเท่าที่ควรพร้อมกับก่อให้เกิดความเกลียดชังต่อประเทศก้าวหน้าเพิ่มขึ้นในหมู่ประชาชนของประเทศหล้าหลังซึ่งรู้ทันการกระทำของประเทศก้าวหน้ามากขึ้น

แนวที่สามได้แก่การปรับตัวและการบริหารจัดการกระบวนการโลกาภิวัตน์ให้ไปในทางที่น่าจะเป็นซึ่งผู้เขียนมองว่าเป็นทางเดียวที่จะนำไปสู่เป้าหมาย นอกจากการเพิ่มการศึกษา การวิจัยและระดับทักษะของประชาชนในประเทศของตนแล้ว ประเทศก้าวหน้าจะต้องมีมาตรการรองรับผลกระทบแก่แรงงานที่มีรายได้น้อย เช่น มีสวัสดิการเพิ่มขึ้นและปรับเปลี่ยนระบบภาษีรายได้ให้คนกลุ่มนี้เสียภาษีน้อยที่สุดโดยหันไปเก็บภาษีจากผู้ที่ได้ประโยชน์จากโลกาภิวัตน์ในอัตราที่สูงขึ้น สำหรับในด้านการบริหารจัดการกระบวนโลกาภิวัตน์ ผู้เขียนเสนอแนวคิดเพื่อแก้ปัญหาอันเนื่องมาจากสภาวะของโลกซึ่งเขาให้ชื่อว่า “การขาดดุลทางประชาธิปไตย”

ในปัจจุบันนี้โลกขาดดุลทางประชาธิปไตยเพราะการออกแบบและการบริหารจัดการของสถาบันสำคัญ ๆ ของโลก เช่น ธนาคารโลก ไอเอ็มเอฟและองค์การค้าโลก ซึ่งถูกก่อตั้งขึ้นมาเพื่อเขียนกฎเกณฑ์และบริหารจัดการเศรษฐกิจโลกขาดความเป็นประชาธิปไตยยังผลให้การทำงานสะท้อนผลประโยชน์ของประเทศร่ำรวยโดยเฉพาะอย่างยิ่งผลประโยชน์ของคนบางกลุ่มในประเทศเหล่านั้น เช่น เกษตรกรและบริษัทผลิตน้ำมันปิโตรเลียม วิวัฒนาการนี้ตรงข้ามกับวิวัฒนาการของระบอบประชาธิปไตยภายในประเทศจำนวนมากซึ่งใช้ระบอบนี้บริหารจัดการประเทศของตนจนสามารถใช้ระบบตลาดเสรีให้สร้างความมั่งมีได้อย่างดีเยี่ยม แต่ในเวทีโลกประเทศเหล่านี้กลับไม่สนับสนุนให้ใช้ระบอบประชาธิปไตยในการบริหารจัดการเพื่อให้ได้ผลในแนวเดียวกันโดยเฉพาะเพื่อความเป็นธรรมแก่ประเทศล้าหลังและกลุ่มคนยากจน

ผู้เขียนมองว่าปัญหานี้มีทางแก้โดยการปฏิรูปองค์กรที่มีอยู่แล้วบ้างและการตั้งกฎเกณฑ์ขึ้นมาใหม่เพื่อให้องค์กรระหว่างประเทศดูแลปัญหาที่มีผลกระทบต่อโลกโดยรวม เช่น ก๊าซเรือนกระจกและการก่อการร้ายข้ามชาติ เขาให้ข้อคิดไว้สั้น ๆ โดยแยกออกเป็น 3 หมวดหมู่คือ หมู่แรกเกี่ยวกับการเปลี่ยนโครงสร้างทางอำนาจขององค์กรที่มีอยู่แล้วซึ่งประกอบด้วย (1) ให้ประเทศด้อยพัฒนามีเสียงเพิ่มขึ้นในไอเอ็มเอฟและธนาคารโลก (2) ปรับเปลี่ยนตัวแทนของประเทศในองค์กรเหล่านี้โดยให้มีตัวแทนจากกระทรวงที่รับผิดชอบในประเด็นมีส่วนร่วมโดยตรงในการพิจารณาประเด็นนั้นด้วย และ (3) เปิดโอกาสให้ตัวแทนของผู้ที่จะได้รับผลกระทบจากนโยบายหรือข้อตกลงเข้าร่วมพิจารณาประเด็นต่าง ๆ
หมวดหมู่ที่สองเกี่ยวกับการบริหารจัดการภายในขององค์กรเองซึ่งผู้เขียนมองว่าจะต้องปรับปรุงในอย่างน้อย 5 ด้านคือ ความโปร่งใส ผลประโยชน์ทับซ้อน การให้ความช่วยเหลือด้านเทคนิคแก่ประเทศล้าหลัง การเข้าถึงข้อมูลและการประเมินผลโดยคนภายนอก และการบังคับใช้กฎหมายและข้อตกลงระหว่างประเทศอย่างเข้มข้น

หมวดหมู่สุดท้ายเป็นการสรุปข้อเสนอซึ่งผู้เขียนมองว่าจะนำไปสู่ความสมดุลระหว่างประเทศก้าวหน้าและประเทศล้าหลังอันเป็นเป้าหมายที่ทุกฝ่ายควรแสวงหา เขาเสนอหลักการ 10 ข้อประกอบด้วย (1) ประเทศก้าวหน้าต้องแสวงหาความเป็นธรรมในด้านการค้ามากขึ้น (2) แสวงหาข้อตกลงด้านสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาที่สนับสนุนการวิจัยพร้อม ๆ กับเปิดโอกาสให้ประเทศด้อยพัฒนาเข้าถึงองค์ความรู้ ยาราคาถูกและสามารถปกป้องภูมิปัญญาเดิมของตนได้ (3) ประเทศก้าวหน้าต้องให้ค่าตอบแทนแก่ประเทศล้าหลังในด้านการบริการทางสิ่งแวดล้อม เช่น การรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ (4) ทุกฝ่ายมีความรับผิดชอบร่วมกันในด้านการต่อสู้กับภาวะโลกร้อน (5) ประเทศก้าวหน้าต้องเพิ่มราคาให้แก่ทรัพยากรของประเทศล้าหลังพร้อมกับงดทิ้งปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมไว้ (7) ยกหนี้ให้แก่ประเทศยากจนเพิ่มขึ้น (8) แสวงหาระบบการเงินที่มีเสถียรภาพและลดภาระด้านความเสี่ยงให้แก่ประเทศด้อยพัฒนา (9) ปรับปรุงกฎหมายระหว่างประเทศให้แข็งแกร่งขึ้นเพื่อป้องกันการผูกขาดและการทำลายสิ่งแวดล้อมของบริษัทข้ามชาติ และ (10) ประเทศก้าวหน้าต้องเลิกสนับสนุนการค้าอาวุธและมาตรการที่ก่อให้เกิดความฉ้อฉลไปพร้อม ๆ กับการพยายามส่งเสริมระบอบประชาธิปไตยในประเทศด้อยพัฒนาอย่างจริงจัง

ข้อคิดเห็น – หนังสือเล่มนี้ควรเป็นตำราสำหรับนักศึกษาระดับปริญญาโทและปริญญาเอกทางเศรษฐศาสตร์ นอกจากนั้นนักเศรษฐศาสตร์ทั่วไป ชนชั้นผู้นำและผู้บริหารประเทศควรศึกษาอย่างละเอียด จุดอ่อนของหนังสืออยู่ที่ผู้เขียนใช้สมมติฐานทางอ้อมว่ามาตรฐานทางจริยธรรมของพนักงานของรัฐในประเทศด้อยพัฒนาสูงเท่ากับประเทศที่ก้าวหน้าแล้ว แต่นั่นไกลจากความเป็นจริงมาก ฉะนั้นการเข้าไปร่วมในกระบวนการทางเศรษฐกิจโดยตรงของรัฐบาลอาจไม่ได้ผลตามที่ผู้เขียนคาดหวังและข้อเสนอของเขาอาจเป็นข้ออ้างของนักการเมืองฉ้อฉลเพื่อจะเข้าไปแทรกแซงในกระบวนการทางเศรษฐกิจมากขึ้นเพียงเพื่อสร้างความร่ำรวยให้ตนเองและพวกพ้อง

____________________

บทความโดย ดร.ไสว บุญมา ตีพิมพ์ครั้งแรกใน หนังสือพิมพ์ ประชาชาติธุรกิจ
ระหว่างวันที่ 23 มิถุนายน – 10 กรกฎาคม 2551

แม้การลงทุนโดยการซื้อหุ้นในบริษัทอื่นจะมีกำไรดี แต่ BH จ่ายเงินปันผลเพียงครั้งเดียวเมื่อปี 2510 ในจำนวนหุ้นละ 10 เซนต์

บัฟเฟต์ตั้งค่าตอบแทนให้ตัวเองต่ำมากหากเทียบกับผู้บริหารบริษัทขนาดใหญ่ที่มีค่าตอบแทนปีละหลายสิบล้านดอลลาร์ ข้อมูลบ่งว่าค่าตอบแทนของเขาเมื่อปี 2549 เท่ากับ 100,000 ดอลลาร์ ฉะนั้นความเป็นอภิมหาเศรษฐีของเขาส่วนใหญ่จึงวัดจากค่าหุ้นที่เขาถืออยู่ใน BH ซึ่งเมื่อต้นปี 2551 มีค่าเกินกว่า 6 หมื่นล้านดอลลาร์ส่งผลให้เขาเข้าไปแทนที่บิลล์ เกตส์ ในฐานะอภิมหาเศรษฐีหมายเลข 1 ของโลกหลังจากเกตส์ครองติดต่อกันมาเป็นเวลา 13 ปี
จากปี 2513 บัฟเฟตต์เขียนจดหมายถึงผู้ถือหุ้นใน BH เป็นประจำ จดหมายเหล่านั้นพูดถึงปรัชญาและแนวคิดด้านการทำธุรกิจของเขา เมื่อปี 2539 Lawrence A. Cunningham ได้นำจดหมายเหล่านั้นมาเรียบเรียงเป็นหนังสือชื่อ The Essays of Warren Buffett: Lessons for Corporate America ซึ่งได้รับการปรับปรุงครั้งล่าสุดเมื่อปี 2551 เป็นหนังสือขนาด 291 โดยแยกนำเสนอเป็น 7 ภาคเสริมด้วยบทส่งท้าย

ภาคแรก พูดถึงหลักธรรมาภิบาลของการทำธุรกิจ (Corporate Governance) บัฟเฟตต์ มองว่าผู้บริหารคือผู้พิทักษ์เงินทุนของผู้ถือหุ้นและผู้บริหารที่ดีที่สุดต้องทำตัวเสมือนเป็นเจ้าของบริษัทไม่ว่าจะตัดสินใจทำอะไร แต่บางครั้งผลประโยชน์ของผู้บริหารกับของเจ้าของบริษัทก็อาจขัดกันได้ บัฟเฟตต์จึงเน้นการมองหาทางเพื่อลดการขัดกันพร้อมกับทางที่จะเอื้อให้ผู้บริหารทำงานจนบรรลุเป้าหมาย ซึ่งประกอบด้วยปัจจัยหลายอย่าง ปัจจัยแรกได้แก่ความตรงไปตรงมาของผู้บริหารในการสื่อสารกับผู้ถือหุ้น ตามหลักข้อนี้รายงานประจำปีของเขาจึงไม่ใช่จำพวกใช้กระดาษเงาวับพิมพ์ออกมาอย่างงดงาม หากเน้นข้อมูลและคำอธิบายง่าย ๆ เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจในเรื่องราวที่เขาต้องการสื่อได้ทันที นอกจากนั้นบัฟเฟตต์ยังเลี่ยงการคาดการณ์ในอนาคตซึ่งเขาเชื่อว่ามักนำไปสู่การตกแต่งตัวเลข

อีกปัจจัยหนึ่ง บัฟเฟตต์ไม่เน้นเรื่องโครงสร้างของการบริหารตามตำราซึ่งเขามองว่าไม่ค่อยมีประโยชน์ สำหรับเขา สิ่งที่สำคัญที่สุดได้แก่การเลือกคนที่มีความสามารถ ซื่อสัตย์และทุ่มเทโดยเฉพาะตัวประธานผู้บริหาร หรือ CEO เนื่องจากเขามองว่าประธานผู้บริหารต่างจากพนักงานทั่วไป 3 ข้อคือ ข้อแรก ผลงานของประธานผู้บริหารวัดยากเนื่องจากมาตรฐานที่ใช้กันขาดประสิทธิภาพและง่ายต่อการปรุงแต่ง ข้อสอง ไม่มีใครอยู่เหนือประธานผู้บริหาร ฉะนั้นผลงานของผู้อยู่เหนือนั้นก็วัดไม่ได้ และข้อสาม คณะกรรมการบริษัทก็ไม่มีบทบาทของผู้อยู่เหนือผู้บริหารอย่างแท้จริงเนื่องจากตามปกติความสัมพันธ์ระหว่างสองฝ่ายจะเป็นแบบกันเอง

โดยทั่วไปการทำให้ผลประโยชน์ของผู้บริหารและของผู้ถือหุ้นเป็นไปในแนวเดียวกันมักอาศัยมาตรการเช่นการให้สิทธิซื้อหุ้น การแยกหน้าที่ระหว่างประธานกรรมการบริษัทและประธานผู้บริหาร และการแต่งตั้งคณะกรรมการเฉพาะด้าน เช่น ด้านตรวจบัญชีและด้านค่าตอบแทน นอกจากนั้นสิ่งที่มักนิยมทำกันมากได้แก่การเชิญคนนอกมาเป็นกรรมการบริษัท แต่บัฟเฟตต์มองว่า วิธีเหล่านั้นแก้ปัญหาไม่ได้ ซ้ำร้ายอาจทำให้สถานการณ์แย่ลงเสียอีก ทางออกของเขาคือ การเลือกเฟ้นประธานผู้บริหารที่สามารถทำงานได้ดีแม้จะอยู่ท่ามกลางโครงสร้างที่อ่อนแอ และต้องมีการประชุมคณะกรรมการบริษัทเพื่อประเมินการทำงานของประธานผู้บริหารบ่อย ๆ โดยที่ไม่มีเขาร่วมประชุมด้วย

สำหรับการบริหารบรรดาบริษัทลูก หรือบริษัทที่ BH เป็นผู้ถือหุ้นส่วนใหญ่ ประธานผู้บริหารของบริษัทลูกเหล่านั้นได้รับคำสั่งให้ยึดหลักการ 3 อย่างคือ ทำตัวเสมือนเขาเป็นเจ้าของเพียงคนเดียว บริษัทนั้นเป็นทรัพย์สินเพียงอย่างเดียวที่เขามีอยู่ และเขาไม่สามารถขาย หรือควบรวมกับใครได้ภายในเวลา 100 ปี บัฟเฟตต์มองว่า หลักการเหล่านี้แก้ปัญหาอันเกิดจากผู้บริหารยึดเฉพาะตัวเลขผลกำไรในระยะสั้นเป็นเกณฑ์โดยปราศจากการพิจารณาปัจจัยในระยะยาว ผู้บริหารที่ดีจะต้องมีความสามารถในการหาความสมดุลระหว่างผลกำไรในระยะสั้นกับผลที่จะเกิดขึ้นได้ในระยะยาว บัฟเฟตต์เองก็เคยประสบเหตุการณ์ที่ต้องเลือกตัดสินใจในสภาพที่ผลกำไรในระยะสั้นขัดกับวิวัฒนาการในระยะยาวเมื่อเขาต้องปิดกิจการด้านสิ่งทอเมื่อปี 2525 เนื่องจากเขามองว่ากิจการด้านสิ่งทอในอเมริกาหมดอนาคตแล้ว เขาเน้นย้ำเรื่องการไม่เข้าไปยุ่งเกี่ยวกับธุรกิจที่ไม่มีความสามารถแข่งขันได้อย่างยั่งยืน

บางครั้งการขัดกันระหว่างผลประโยชน์ของผู้บริหารกับของผู้ถือหุ้นยากแก่การมองเห็น เช่น เรื่องการกุศล โดยทั่วไปผู้บริหารจะจัดผลกำไรส่วนหนึ่งไว้เพื่อการกุศลและเลือกองค์กรที่จะได้รับผลนั้น แต่การเลือกองค์กรของผู้บริหารมักไม่ตรงกับผลประโยชน์ของกิจการและของผู้ถือหุ้น BH เองไม่ทำเช่นนั้น หากจะให้บริษัทลูกทำตามที่เคยทำมาก่อนที่ BH จะเข้าไปซื้อกิจการ นอกจากนั้นจะให้ผู้ถือหุ้นของ BH บอกว่าจะให้บริษัททำการกุศลกับองค์ใดและในจำนวนเท่าไร

สำหรับเรื่องการให้สิทธิซื้อหุ้นแก่ผู้บริหาร บัฟเฟตต์มองว่า นอกจากมันจะไม่มีผลในด้านการทำให้ผลประโยชน์ของผู้บริหารกับของผู้ถือหุ้นเป็นไปในแนวเดียวกันแล้ว มันยังจะปกปิดความแตกต่างระหว่างประโยชน์ของทั้งสองฝ่ายนี้อีกด้วย เช่น บางบริษัทวัดผลงานและให้รางวัลสิทธิการซื้อหุ้นแก่ผู้บริหารซึ่งค่าของหุ้นนั้นเพิ่มขึ้นเนื่องจากการเก็บผลกำไรเอาไว้ในบริษัท ไม่ใช่เพราะการนำเงินไปใช้ให้เกิดผลกำไรสูงขึ้นเป็นพิเศษ นั่นหมายความว่า การให้สิทธิซื้อหุ้นมักทำให้ผู้ถือหุ้นเสียประโยชน์ในขณะที่ผู้บริหารได้ประโยชน์โดยไม่ต้องทำอะไรเลย นอกจากนั้น การให้สิทธิซื้อหุ้นมักไม่มีเงื่อนไข ยกเลิกไม่ได้และไม่วางอยู่บนผลของการปฏิบัติงานของผู้บริหารเลย ฉะนั้น เขาแนะนำให้ผู้ถือหุ้นตรวจตราเรื่องการให้สิทธิซื้อหุ้นอย่างถี่ถ้วน

โปรดอ่านตอนต่อไป The Essays of Warren Buffett ลำนำผู้ทำเงิน (2)

สำหรับกรรมการซึ่งมีหน้าที่ด้านการตรวจบัญชีต้องทำให้ผู้ตรวจบัญชีภายนอกตระหนักว่าเขาทำงานเพื่อกรรมการ ไม่ใช่ทำเพื่อผู้บริหารและต้องตอบคำถาม 4 ข้อนี้ให้เป็นที่ประจักษ์คือ

(1) หากผู้ตรวจบัญชีเป็นผู้รับผิดชอบรายงานโดยลำพัง เขาจะรายงานอะไรแตกต่างออกไปหรือไม่

(2) หากเขาเป็นผู้ลงทุน รายงานนั้นให้ข้อมูลสำคัญ ๆ เพื่อการเข้าใจในผลงานของบริษัทหรือไม่

(3) หากเขาเป็นประธานผู้บริหาร เขาจะเปลี่ยนกระบวนการตรวจบัญชีภายในหรือไม่ และ

(4) เขารู้ไหมว่ามีการโยกย้ายรายได้ หรือรายจ่ายจากช่วงเวลาหนึ่งไปยังอีกช่วงเวลาหนึ่งหรือไม่ การกระทำเช่นนี้จะทำให้ความใกล้ชิดระหว่างประธานผู้บริหารและผู้ตรวจบัญชีซึ่งไม่มีผลดีต่อผู้ถือหุ้นยุติลง

ภาคสองพูดถึงการเงินและการลงทุนของบริษัท (Corporate Finance and Investing) แนวคิดของบัฟเฟตต์ในด้านนี้ส่วนใหญ่ได้มาจากอาจารย์ของเขาตั้งแต่ครั้งที่เขายังเรียนอยู่ในมหาวิทยาลัยโคลัมเบียและอยู่คนละขั้วกับแนวคิดกระแสหลักซึ่งนักลงทุนโดยทั่วไปมักใช้เป็นฐานของการลงทุน แนวคิดกระแสหลักมักอ้างถึงทฤษฎีการเงินสมัยใหม่ซึ่งเสนอว่า อย่าเสียเวลาศึกษาหุ้นแต่ละตัวในตลาดหลักทรัพย์เพื่อมองหาโอกาสการลงทุนเลย การทำเช่นนั้นสู้กระทั่งการสุ่มเลือกซื้อหุ้นก็ไม่ได้ แนวคิดนี้นำไปสู่ทฤษฎีการจัดกลุ่มหลักทรัพย์สมัยใหม่ซึ่งวางอยู่บนฐานของความเชื่อที่ว่า ตลาดมีประสิทธิภาพสูงเนื่องจากข้อมูลเกี่ยวกับหุ้นที่ซื้อขายอยู่ในตลาดหลักทรัพย์ถูกถ่ายทอดและนำไปสู่การปรับราคาหุ้นอย่างรวดเร็ว ฉะนั้นราคาหุ้นสะท้อนค่ามูลฐานของหุ้นนั้นอย่างแม่นยำและการแยกถือหุ้นในหลายบริษัทเป็นการหลีกเลี่ยงความเสี่ยงที่เกิดจากการขึ้น ๆ ลง ๆ ของราคาได้เป็นอย่างดี

บัฟเฟตต์มองว่า ตลาดไม่มีประสิทธิภาพมากตามที่ทฤษฎีนั้นเชื่อและการคิดว่าความเสี่ยงหลักมาจากการขึ้น ๆ ลง ๆ ของราคานั้นผิดถนัด ในช่วงเวลาสองทศวรรษที่ผ่านมา ทฤษฎีนั้นไม่สามารถอธิบายปรากฏการณ์ในตลาดหลักทรัพย์ได้ ส่งผลให้เกิดการถกเถียงกันอย่างกว้างขวาง การถกเถียงกันนั้นนำไปสู่การตั้งข้อสังเกตเรื่องความสำเร็จของบัฟเฟตต์ซึ่งสามารถทำกำไรได้ในอัตราสูงถึงสองเท่าของตลาดติดต่อกันมาเป็นเวลาถึง 40 ปีทั้งที่ยึดหลักการลงทุนและการทำธุรกิจแบบเก่าที่เขาร่ำเรียนมาตั้งแต่สมัยอยู่ในมหาวิทยาลัยโคลัมเบีย และหากย้อนกลับไปดูผู้ใช้หลักเก่าแก่นั้นก็จะพบว่า เขาประสบความสำเร็จมาก่อนบัฟเฟตต์แล้วถึง 20 ปีด้วย แต่นักลงทุนรุ่นใหม่ยังพากันเชื่อว่าบัฟเฟตต์เพียงโชคดี หรือไม่ก็มีข้อมูลภายในซึ่งไม่มีใครรู้

ส่วนบัฟเฟตต์เพียงแต่หัวเราะและเสนอให้นักลงทุนพิจารณาลงทุนเป็น 2 แนวคือ ลงทุนระยะยาวผ่านกองทุนรวมซึ่งแยกซื้อหุ้นของบริษัทที่เป็นฐานของการสร้างดัชนีชี้วัดภาวะของตลาด (index funds) และซื้อหุ้นของบริษัทที่ตนเองสามารถวิเคราะห์ได้อย่างถี่ถ้วนว่าน่าซื้อ นั่นคือ วิเคราะห์ทั้งการบริหารจัดการ ผลิตภัณฑ์ คู่แข่ง ระดับของหนี้สิน ผลประกอบการและระดับของภาษีทั้งในปัจจุบันและในอนาคต ตามหลักและการปฏิบัติของเขา แทนที่จะใช้วิธีกระจายการถือหุ้น บัฟเฟตต์เสนอให้พิจารณากระจุกเงินทุนส่วนใหญ่ไว้ในหุ้นของสองถึงสามบริษัทซึ่งผู้ลงทุนมีความรู้อยู่บ้างและแน่ใจว่ามีการบริหารจัดการชั้นเยี่ยม

บัฟเฟตต์เรียนการลงทุนจากอาจารย์ชื่อ เบน แกรม และจากการทำงานกับบริษัทที่อาจารย์ผู้นั้นเป็นหุ้นส่วนซึ่งมีแนวคิดหลัก ๆ อยู่ 3 ข้อคือ ข้อแรก ต้องแยกให้ออกระหว่าง “ราคา” กับ “มูลค่า” ของหุ้น ราคาเป็นสิ่งที่ซื้อขายกันในตลาด ส่วนค่าเป็นสิ่งที่ผู้ซื้อได้ไป แต่คนส่วนใหญ่มักมองไม่เห็นและคิดว่าสองสิ่งนั้นเท่ากัน ข้อสอง ซื้อเฉพาะหุ้นที่มี “ส่วนเผื่อความปลอดภัย” (margin of safety) สูงมาก ๆ เท่านั้น ส่วนเผื่อความปลอดภัยหมายถึงมูลค่าหุ้นที่สูงกว่าราคาหุ้นซึ่งซื้อขายกันอยู่ในตลาด บัฟเฟตต์ชี้ว่าการลงทุนที่ไม่ยึดความแตกต่างของสองอย่างนี้มีค่าเท่ากับการเก็งกำไร ไม่ใช่การลงทุน เขาหลีกเลี่ยงการเก็งกำไร แต่อาจใช้เงินสดที่มีอยู่ในมือซื้อขายในต่างตลาดเมื่อพบว่าราคาของสิ่งนั้นต่างกัน (arbitrage) หลักของการตัดสินใจว่าจะใช้เงินสดแบบนั้นหรือไม่ขึ้นอยู่กับปัจจัย 4 อย่างซึ่งวางอยู่บนฐานของข้อมูล ไม่ใช่ข่าวลือ นั่นคือ ความเป็นไปได้ของเหตุการณ์ ระยะเวลาที่จะใช้เงินนั้นทำอย่างอื่นไม่ได้ ค่าเสียโอกาสของเงิน และความเสียหายในกรณีที่เหตุการณ์นั้นไม่เกิดขึ้น ข้อสาม ลงทุนเฉพาะในกิจการที่ผู้ลงทุนมีความรู้ความเข้าใจเท่านั้น อย่าลงทุนตามกระแสในตลาด

ภาคสามพูดถึงการลงทุนทางเลือกนอกเหนือจากหุ้นสามัญ (Alternatives to Common Stock) บัฟเฟตต์นำหลักของเขาไปประยุกต์ใช้ในด้านนี้ใน 4 ทางเลือกคือ หุ้นกู้ที่มีความเสี่ยงสูง หรือพันธบัตรขยะ (junk bonds) หุ้นกู้ที่ไม่มีดอกเบี้ย (zero-coupon bonds) อนุพันธ์และเงินตราต่างประเทศ

นักลงทุนที่เชื่อในหุ้นกู้ที่มีความเสี่ยงสูงมักอ้างถึงภาวะพื้นฐานเรื่องการมีกริชจี้อกอยู่ นั่นคือ ผู้ขับรถจะใช้ความระมัดระวังมากขึ้นเป็นพิเศษในภาวะที่มีกริชผูกอยู่กับพวงมาลัยโดยให้ปลายชี้ไปที่หน้าอกของเขา ฉะนั้นการมีหนี้สินมากจะทำให้ผู้บริหารมีความระมัดระวังมากขึ้น นักลงทุนเหล่านี้อ้างถึงผลการวิจัยที่ยืนยันว่า ดอกเบี้ยสูงที่ได้จากหุ้นกู้จำพวกนี้ให้ผลตอบแทนเกินกว่าอัตราการเบี้ยวหนี้ที่ทำให้นักลงทุนสูญเงิน แต่บัฟเฟตต์ชี้ให้เห็นความผิดพลาดของพวกเขาทั้งจากทางปฏิบัติและทางทฤษฎีโดยอ้างถึงการล้มละลายในอัตราสูงมากของบริษัทที่มีหนี้สินสูงในช่วงเศรษฐกิจถดถอยเมื่อสิบกว่าปีที่ผ่านมา สำหรับในด้านทฤษฎีที่นักลงทุนอ้างถึงซึ่งวางอยู่บนสมมติฐานที่ว่าภาวะรอบด้านที่เกิดขึ้นในอดีตจะเกิดขึ้นอีกนั้น บัฟเฟตตย์แย้งว่ามันเป็นไปไม่ได้

สำหรับด้านหุ้นกู้ที่ไม่มีดอกเบี้ย บัฟเฟตต์ชี้ให้เห็นว่า ในประวัติศาสตร์ของหุ้นกู้ชนิดนี้ ผู้ซื้อสามารถกำหนดอัตราค่าตอบแทนได้ในอัตราที่สูงกว่าดอกเบี้ยของหุ้นกู้ปกติ ในขณะเดียวกันมันก็เอื้อให้ผู้ออกหุ้นกู้สามารถกู้เงินได้มากกว่าในกรณีที่จะต้องจ่ายดอกเบี้ยด้วยเงินสดเป็นระยะ ๆ แต่ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อกิจการที่ออกหุ้นกู้เป็นผู้ที่มีความอ่อนแอทางการเงินเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนในที่สุดก็ถึงผู้ที่มีหนี้สินล้นพ้นตัวซึ่งชำระหนี้ไม่ได้

อนุพันธ์เป็นตราสารใหม่ที่สร้างขึ้นจากความเคลื่อนไหวของดัชนีต่าง ๆ และได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางเนื่องจากนักลงทุนจำนวนมากเชื่อว่ามันเป็นวิธีบริหารจัดการความเสี่ยงที่ดี ทั้งที่ BH ซื้ออนุพันธ์บ้างเป็นครั้งคราวในจำนวนไม่มากนักเมื่อเห็นว่าการตั้งราคาต่างไปจากมูลค่าที่แท้จริงของมันอย่างแจ้งชัด แต่บัฟเฟตต์ต่อต้านเพราะโดยพื้นฐานแล้วเขาเชื่อว่าไม่มีใครสามารถประเมินความเสี่ยงของมันได้ และซ้ำร้ายมันอาจก่อให้เกิดการเพิ่มความเสี่ยงเนื่องจากมันโยงไปถึงหลายสิ่งหลายอย่างและสถาบันการเงินจำนวนมาก ด้วยเหตุนี้ ปัญหาที่เกิดขึ้นในส่วนเดียวอาจแพร่ขยายไปสู่ภาคส่วนอื่นอย่างรวดเร็วยังผลให้ทั้งระบบประสบปัญหาร้ายแรงถึงขั้นวิกฤติ จริงอยู่บัฟเฟตต์ยอมรับว่า ทัศนคติของเขาเกี่ยวกับความเสี่ยงของอนุพันธ์อาจเกิดขึ้นจากความพยายามที่จะหลีกเลี่ยงความเสี่ยงแบบขนานใหญ่ที่จะทำให้บริษัทของเขาสูญสถานะของผู้มีประวัติแห่งความมั่นคงสูง แต่เขามีประสบการณ์ตรงจากการซื้อบริษัทประกันภัยมาแล้ว บริษัทนั้นขายยากเนื่องจากมีหนี้สินระยะยาวที่สลับซับซ้อนจำนวนมากที่ใช้เวลานานกว่าจะสะสางสำเร็จ

ในด้านเงินตราต่างประเทศ ต้นตอของปัญหามาจากการขาดดุลชำระเงินจำนวนมากอย่างต่อเนื่องของสหรัฐอเมริกาจนทำให้ค่าของเงินดอลลาร์ตกต่ำเมื่อเทียบกับเงินสกุลอื่น บัฟเฟตต์มองว่า การขาดดุลเช่นนั้นมีค่าเท่ากับการโยกย้ายความมั่งคั่งของสหรัฐฯ ไปให้ชาวต่างประเทศ ร้ายยิ่งกว่านั้น นักลงทุนจากต่างประเทศที่ลงทุนในสหรัฐฯ เริ่มได้ผลตอบแทนในอัตราที่สูงกว่าการลงทุนในต่างประเทศของชาวอเมริกันแล้ว และที่สำคัญมากอีกอย่างหนึ่งคือ การขาดดุลนี้เกิดจากการบริโภคเกินพอดีของชาวอเมริกันซึ่งรังแต่จะนำไปสู่วิกฤติเศรษฐกิจจนนำไปสู่วิกฤติการเมืองในสหรัฐฯ ได้ สภาพเช่นนี้มีผลต่อการลงทุนของ BH ซึ่งมีทรัพย์สินที่ถือไว้หลายหมื่นล้านดอลลาร์ เพื่อลดความเสี่ยงต่อการตกต่ำของค่าเงินสกุลดอลลาร์ บัฟเฟตต์เริ่มเข้าไปทำธุรกรรมในตลาดเงินตราเป็นครั้งแรกเมื่อปี 2545 นอกจากนั้น BH ยังซื้อหุ้นที่ตีค่าเป็นเงินตราสกุลอื่นนอกจากดอลลาร์สหรัฐมากขึ้นเรื่อย ๆ อีกด้วย

โปรดอ่านตอนต่อไป The Essays of Warren Buffett ลำนำผู้ทำเงิน (3)

Warren Buffett

ดังที่กล่าวถึงในตอนต้น ราคาหุ้นของ BH ขึ้นจาก 4 ดอลลาร์เป็น 75,000 ดอลลาร์ แต่ BH จ่ายเงินปันผลครั้งเดียวเพียง 10 เซนต์ต่อหุ้นและไม่เคยแตกหุ้นเลย นั่นเป็นการสะท้อนแนวคิดด้านการใช้ผลกำไรของบัฟเฟตต์ กฎเกณฑ์ในการตัดสินใจของเขาว่าจะจ่ายเงินปันผล หรือจะเก็บผลกำไรไว้เพื่อนำไปลงทุนต่อมีอยู่ข้อเดียวคือ เงินทุนที่เก็บไว้จะต้องทำผลกำไรได้ไม่ต่ำกว่าอัตราที่นักลงทุนทั่วไปสามารถทำได้ ผู้บริหารส่วนใหญ่มักไม่ทำตามกฎข้อนี้และเก็บผลกำไรไว้เพื่อจุดมุ่งหมายอื่นที่ไม่สะท้อนผลประโยชน์ของผู้ถือหุ้น เช่น การสร้างอาณาจักรของตัวเองและเพื่อความสะดวกสบายในการหยิบมาใช้

สำหรับในด้านการซื้อหุ้นคืน เขาเห็นด้วยถ้าราคาหุ้นในตลาดหลักทรัพย์ต่ำกว่ามูลค่าจริงของหุ้นมาก ๆ ในอดีตการซื้อหุ้นคืนไม่เกิดขึ้นบ่อยนักนอกจากโดยผู้บริหารบางคนซึ่งมองเห็นว่า ถ้ามูลค่าหุ้นสูงกว่าราคาหุ้นในราวสองเท่าจริง ๆ ไม่ว่าจะใช้เงินทำอะไรจะไม่ได้ค่าตอบแทนสูงกว่าการซื้อหุ้นคืน แต่ในระยะหลังนี้ ผู้บริหารมักซื้อหุ้นคืนด้วยราคาที่สูงกว่ามูลค่าหุ้นจริงเสียอีกเพื่อหวังจะอุ้มราคาหุ้นที่ซบเซา หรือไม่ก็เพื่อให้ได้หุ้นมาแทนหุ้นที่ออกไปในการออกตราสารสิทธิซื้อหุ้นซึ่งผู้บริหารใช้ซื้อหุ้นด้วยราคาต่ำกว่าตลาดมาก

ในด้านการแตกหุ้น บัฟเฟตต์เสนอให้ผู้ถือหุ้นติดตามอย่างใกล้ชิดเพราะการแตกหุ้นมีผล 3 อย่างคือ มันทำให้เกิดความสูญเปล่ามากขึ้นเนื่องจากมันกระตุ้นให้เกิดการซื้อขายบ่อยขึ้น มันดึงดูดนักซื้อหุ้นเพื่อหวังผลกำไรในระยะสั้นซึ่งเน้นเรื่องราคาหุ้นเกินความจำเป็น และสองปัจจัยที่กล่าวมานำไปสู่ความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญระหว่าราคาและมูลค่าจริงของหุ้น หากไม่มีผลประโยชน์อย่างอื่นเข้ามาแทนอย่างคุ้มค่า การแตกหุ้นเป็นการกระทำที่สะท้อนความเขลา สำหรับ BH การกระทำเช่นนั้นจะเป็นการรื้อฐานของปรัชญาที่บริษัทใช้มาตลอดเพื่อดึงดูดนักลงทุนที่ซื้อหุ้นเก็บไว้ในระยะยาว

นโยบายเกี่ยวกับการปันผลและราคาหุ้นที่สูงมากของ BH มีผลพวง 2 อย่างได้แก่ ผู้ถือหุ้นยกหุ้นให้ผู้อื่นได้ยากมาก และมีนักธุรกิจหัวใสใช้ผลประกอบการของ BH ออกหลักทรัพย์เทียมออกมาขายในตลาด เพื่อแก้ปัญหาเหล่านี้ เมื่อตอนกลางปี 2539 BH ปรับโครงสร้างทุนด้วยการขายหุ้นชั้น B ซึ่งมีค่าเท่ากับ 1 ใน 30 หุ้นชั้น A ที่บริษัทมีอยู่แล้ว แต่ในด้านการออกเสียงมีค่าเพียง 1 ใน 200 ของชั้น A เนื่องจากหุ้นชั้น A สามารถเปลี่ยนเป็นชั้น B ได้ ผู้ที่ต้องการแยกยกหุ้นให้ผู้อื่นสามารถแตกหุ้นด้วยตัวเองจากชั้น A เป็นชั้น B เพื่อบรรลุจุดมุ่งหมายนั้นได้ และที่สำคัญกว่านั้นก็คือ มันทำให้นักสร้างหลักทรัพย์เทียมหัวใสหมดโอกาสทำเงินได้จากผู้ไม่ค่อยรู้เรื่องราวของ BH อย่างลึกซึ้งและก่อให้เกิดความแตกต่างระหว่างราคาและมูลค่าจริงของหุ้น

เพื่อสร้างความเชื่อมั่นในตลาดและเพื่อแสดงว่า การออกหุ้นชั้น B นั้นมีจุดมุ่งหมายที่จะให้ผู้ต้องการถือหุ้นไว้ในระยะยาวเป็นผู้ซื้อ บัฟเฟตต์เองประกาศว่า เขาจะไม่ซื้อทั้งหุ้นชั้น A ตามราคาในตลาดและหุ้นชั้น B ตามราคาที่เสนอขายอย่างเด็ดขาด การประกาศเช่นนั้นมีผลตามที่เขาต้องการเนื่องจากต่อมาการซื้อขายหุ้นของ BH ในตลาดหลักทรัพย์ไม่ค่อยเกิดขึ้นบ่อยนัก

นักวิจารณ์พากันสงสัยว่าเพราะอะไรบัฟเฟตต์จึงทำเช่นนั้นเพราะโดยทั่วไปผู้บริหารจะประกาศว่าบริษัทขายหุ้นใหม่ในราคาน่าซื้อมาก แต่เนื่องจากการประกาศเช่นนั้นส่งสัญญาณว่าหุ้นออกใหม่ขายในราคาต่ำกว่ามูลค่าจริงของมันและการขายหุ้นเช่นนั้นมีค่าเท่ากับการปล้นผู้ที่มีหุ้นอยู่แล้ว บัฟเฟตต์จึงถือว่ามันเป็นอาชญากรรม

ภาคห้า พูดถึงการควบรวม (Mergers and Acquisitions) นโยบายในด้านนี้ของ BH มีชื่อว่าวิธี “ลูกซองแฝด” นั่นคือ จะซื้อบริษัทส่วนหนึ่งหรือทั้งหมดเมื่อบริษัทนั้นมีทั้งลักษณะทางเศรษฐกิจที่ดีและมีผู้บริหารที่บัฟเฟตต์ชอบ เชื่อใจและเลื่อมใส บัฟเฟตต์เชื่อว่าการซื้อบริษัทไม่จำเป็นต้องซื้อด้วยราคาสูงเป็นพิเศษยกเว้นในสองกรณีซึ่งไม่มีโอกาสให้ซื้อบ่อยนัก นั่นคือ กรณีที่บริษัทมีธุรกิจชนิดผูกขาดซึ่งสามารถขึ้นราคาได้โดยไม่กระทบต่อการขายสินค้า และกรณีที่มีผู้จัดการซึ่งมีความสามารถเป็นพิเศษที่จะทำกำไรได้อย่างงดงามเกินธรรมดา แต่เนื่องจากโอกาสเช่นนี้มีเกิดขึ้นไม่บ่อยนัก การซื้อกิจการมาควบรวมด้วยราคาแพง ๆ ซึ่งเกิดขึ้นอยู่ตลอดเวลาจึงมักเกิดจากปัจจัยที่อยู่ในหัวของผู้บริหาร 3 ด้านด้วยกันคือ ความตื่นเต้นจากการได้ควบรวม ความตื่นเต้นจากการมีขนาดใหญ่ขึ้น และการสร้างวิมานในอากาศ

ในการซื้อบริษัทอื่น BH จะออกหุ้นใหม่ในกรณีเดียวคือ เมื่อแน่ใจว่าสิ่งที่ได้รับกับสิ่งที่ให้มีมูลค่าเท่ากัน แต่เรื่องนี้นับวันจะทำยากขึ้นเนื่องจาก BH ซื้อบริษัทไว้มากมาย การจะให้กิจการใหม่เพิ่มมูลค่าให้แก่สิ่งที่มีอยู่แล้วนั้นยากมาก นอกจากนั้นการออกหุ้นใหม่ก็เปรียบเสมือนการตัดส่วนหนึ่งของสิ่งที่มีอยู่แล้วให้ผู้อื่นไป โดยทั่วไปแล้ว บัฟเฟตต์มองว่าการควบรวมแบบออกหุ้นใหม่ทำได้ยากเนื่องจากการตีค่าหุ้นให้ตรงกับมูลค่าจริงของกิจการของฝ่ายผู้ซื้อและผู้ขายทำได้ยาก

บัฟเฟตต์ต่อต้านพฤติกรรมสำคัญในวงการธุรกิจที่มีค่าเท่ากับการกรรโชกทรัพย์ (green-mail) นั่นคือ ผู้บริหารถูกกดดันให้ซื้อคืนหุ้นของบริษัทที่อยู่ในมือของผู้ถือหุ้นบางคนด้วยราคาแพงเป็นพิเศษและถูกขู่ว่าถ้าไม่ซื้อ ผู้ถือหุ้นนั้นจะซื้อบริษัททั้งหมดแล้วตะเพิดผู้บริหารออกไป จริงอยู่พฤติกรรมชนิดนี้มีผลทำให้ราคาหุ้นของผู้ถือหุ้นทั้งหมดเพิ่มขึ้น แต่บัฟเฟตต์ถือว่ามันเป็นการปล้นกันชัด ๆ ในทำนองเดียวกันเขาต่อต้านการเข้ายึดครองบริษัทด้วยการใช้เงินกู้ที่มีชื่อเรียกว่า leveraged buy-out ซึ่งมีผลทำให้บริษัทอ่อนแอลง ต้องดิ้นรนเป็นพิเศษเพื่อหาเงินสดมาชำระหนี้ และทำให้การควบรวมมีต้นทุนสูงเกินความจำเป็น

บัฟเฟตต์มองว่า การหากิจการมาควบรวมเพื่อให้บริษัทของตนมูลค่าสูงขึ้นนั้นทำยากมากและส่วนใหญ่การควบรวมทำให้มูลค่าจริงของบริษัทลดลง ในการพิจารณาซื้อกิจการมาควบรวม ผู้ซื้อจะต้องคำนวณเปรียบเทียบด้วยว่า ถ้าจะใช้เงินทุนนั้นทำอย่างอื่นจะได้ผลสูงกว่าหรือไม่โดยเฉพาะการแยกทุนไปซื้อหุ้นของบริษัทดี ๆ ที่มีขายอยู่ในตลาดหลักทรัพย์หลาย ๆ บริษัท ในการแสวงหากิจการมาควบรวม BH มักได้เปรียบผู้อื่นเนื่องจากมีหุ้นที่มีค่าสูงและมีประวัติในการให้อิสระสูงแก่ผู้บริหารจัดการของบริษัทที่ BH ซื้อมาควบรวม

โปรดอ่านตอนต่อไป The Essays of Warren Buffett ลำนำผู้ทำเงิน (4)

บัฟเฟตต์พูดถึงความแตกต่างระหว่างค่าความนิยมทางบัญชี (accounting goodwill) และค่าความนิยมทางเศรษฐกิจ (economic goodwill) อย่างละเอียดทั้งที่เรื่องนี้มักเป็นที่รู้กันทั่วไปแล้ว ค่าความนิยมทางบัญชีหมายถึงส่วนต่างระหว่างราคาซื้อกิจการกับสินทรัพย์สุทธิของกิจการนั้น ส่วนต่างนี้ถูกลงบัญชีงบดุลไว้เป็นสินทรัพย์ซึ่งจะค่อย ๆ ทยอยตัดค่าเสื่อมสิ้นออกตามช่วงเวลาที่กำหนด ฉะนั้นค่าความนิยมทางบัญชีจะค่อย ๆ ลดลงตามสัดส่วนที่ถูตัดออก ส่วนค่าความนิยมทางเศรษฐกิจหมายถึงสินทรัพย์ที่เป็นนามธรรม เช่น เครื่องหมายการค้าซึ่งเป็นที่รับรู้อย่างกว้างขวางว่าบ่งบอกถึงคุณภาพสูง สินทรัพย์ชนิดนี้มีบทบาททำให้บริษัทสร้างกำไรได้เกินอัตราเฉลี่ย ปริมาณของค่าความนิยมได้มาจากการประเมินส่วนเกินนั้นซึ่งมักจะเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อเวลาผ่านไปในอัตราไม่ต่ำกว่าอัตราเงินเฟ้อ กิจการที่มีค่าความนิยมทางเศรษฐกิจสูงจะได้รับผลกระทบจากภาวะเงินเฟ้อน้อยกว่ากิจการที่มีค่าความนิยมทางเศรษฐกิจต่ำ

การวิเคราะห์ความแตกต่างระหว่างค่าความนิยมสองชนิดนี้นำไปสู่ข้อเสนอเรื่องการปรับเปลี่ยนการทำบัญชีที่มีการโต้เถียงกันมาเวลานาน นั่นคือ การควบรวมของบริษัทอาจทำบัญชีได้ในสองรูปแบบ จะทำแบบไหนขึ้นอยู่กับการมองว่าบริษัทหนึ่งซื้ออีกบริษัทหนึ่ง หรือมองว่าทั้งสองเข้ามารวมตัวกัน หากมองว่าเป็นการซื้อ ผลประกอบการจะต้องถูกหักออกด้วยค่าเสื่อมสิ้นเป็นเวลานาน ด้วยเหตุนี้ผู้บริหารจึงนิยมมองว่ามันเป็นการรวมตัวกันซึ่งจะไม่ทำให้ผลประกอบการถูกลด แต่นักการบัญชีที่แท้จริงเห็นว่าไม่น่าให้ทำได้ บัฟเฟตต์เสนอทางออกว่า ให้บันทึกค่าความนิยมไว้ในบัญชี แต่ไม่ต้องบังคับให้หักค่าเสื่อมสิ้นออกจากผลประกอบการในอนาคตโดยอัตโนมัติ ข้อเสนอนี้ไม่เพียงแต่จะทำให้สองฝ่ายพอใจ มันยังจะทำให้เกิดบัญชีที่ตรงกับความเป็นจริงอีกด้วย ข้อเสนอนี้ในที่สุดได้รับการยอมรับในวงการบัญชี

บัฟเฟตต์ให้ความสำคัญต่อมูลค่าในตัว (intrinsic value) ซึ่งต่างกับมูลค่าตามบัญชีและราคาซื้อขายในตลาด ความแตกต่างนี้ยากแก่การคำนวณ ทั้งนี้เพราะการคำนวณหาค่าในตัวนั้นยากมากทั้งที่มันมีคำจำกัดความแน่นอนว่า “ค่าปัจจุบันของเงินสดที่จะนำออกไปจากกิจการได้ในช่วงเวลาที่กิจการนั้นยังดำรงอยู่” ความยากเกิดจากการประเมินเงินสดที่จะได้มาในอนาคตและความเปลี่ยนแปลงของดอกเบี้ย ในการประเมินค่า บัฟเฟตต์ยึดหลักที่อีสปสอนไว้ตั้งแต่สมัยโบราณกาลที่ว่า “นกหนึ่งตัวในมือมีค่าเท่ากับนกสองตัวในป่า” นั่นคือ การประเมินเป็นการนับเงินสด ไม่ใช่นับความหวังหรือความฝันซึ่งคนในยุคนี้มักนิยมทำกันจนนำไปสู่การเกิดฟองสบู่เป็นระยะ ๆ อย่างไรก็ตามดูจะยังไม่มีใครได้บทเรียนในเรื่องนี้

ภาคเจ็ด พูดถึงนโยบายทางการบัญชีและเรื่องภาษี (Accounting Policy and Tax Matters) ตามธรรมดาหลักการบัญชีที่ยอมรับกันทั่วไปก็มีปัญหามากพออยู่แล้ว แต่ยังมีคนจำนวนหนึ่งซึ่งสร้างปัญหาเพิ่มขึ้นด้วยวิธีต่าง ๆ รวมทั้งการตั้งใจโกงด้วย ฉะนั้นข้อเสนอที่จะปรับเปลี่ยนวิธีทำบัญชีที่จะนำไปสู่ความซื่อตรงจึงเกิดขึ้นตลอดเวลา ล่าสุดมีข้อเสนอที่ชื่อว่า “การปรับเปลี่ยนโครงสร้าง” ซึ่งรวมหลายสิ่งหลายอย่างไว้โดยเฉพาะการทำสิ่งที่มีค่าเท่ากับการตกแต่งบัญชี ด้วยเหตุนี้บางทีผู้ที่มีความซื่อตรงต้องให้ข้อมูลนอกเหนือจากส่วนที่ถูกบังคับซึ่งบัฟเฟตต์เองทำเป็นประจำ เช่น การแยกแยะข้อมูลอย่างละเอียดซึ่งตามหลักการไม่จำเป็นต้องทำ แต่เขาทำเพราะถ้าเขาเป็นผู้ดูบัญชีของผู้อื่น เขาต้องการเห็นข้อมูลเหล่านั้น บัญชีที่แนบไปกับการจ่ายภาษีของเขาเมื่อ 2546 จึงมีเกือบ 9,000 หน้า
การปฏิบัติเกินเช่นนี้บางทีก็นำไปสู่การยอมรับกันโดยทั่วไป เช่น การบันทึกพันธสัญญาที่จะให้ผลประโยชน์แก่พนักงานเกษียณซึ่งไม่เคยต้องทำมาก่อน เกี่ยวกับประเด็นนี้ บัฟเฟตต์เล่าว่าเขาพยายามหลีกเลี่ยงบริษัทที่มีพันธสัญญามาก ๆ แม้พันธสัญญานั้นจะไม่ปรากฏในบัญชีก็ตาม ครั้งหนึ่งเขาเกือบจะซื้อบริษัทหนึ่งซึ่งมีพันธสัญญาที่จะต้องจ่ายในอนาคตจำนวนมาก เขาโชคดีที่การซื้อบริษัทนั้นประสบอุปสรรคเสียก่อน ต่อมามีบริษัทอื่นยื่นมือเข้ามาซื้อและเพียงไม่นานก็พบว่าสิ่งที่ซื้อไปไม่มีค่าเพราะต้องล้มละลาย ด้วยเหตุผลเดียวกัน เขาต่อต้านการประกันตัวเองเนื่องจากผลประกอบการในบัญชีวันนี้อาจดูดี หากเมื่อถึงวันต้องจ่าย ความเสียหายอาจใหญ่หลวงเกินคาด ทั้งที่บัญชีมีข้อจำกัด แต่บัฟเฟตต์เชื่อว่ามันมีความสำคัญอย่างยิ่งยวดและข้อมูลทางการเงินมีประโยชน์ต่อนักลงทุนสูง

ในตอนสุดท้าย บัฟเฟตต์พูดถึงประโยชน์ทางภาษีที่เกิดจากการลงทุนระยะยาวเนื่องจากภาษีกำไรส่วนทุนจะถูกเก็บก็ต่อเมื่อเขาขายกิจการที่ซื้อมา อย่างไรก็ตาม เนื่องจากกิจการของเขามักทำกำไรได้อย่างงดงาม ในปี 2546 บริษัทของเขาต้องจ่ายภาษีถึง 3.3 พันล้านดอลลาร์ซึ่งคิดเป็นราว 2.5% ของภาษีเงินได้ที่บริษัทในสหรัฐฯ ทั้งหมดจ่าย นั่นเป็นการจ่ายในอัตราสูงกว่าบริษัทอื่น ๆ แต่เขาเต็มใจเพราะเขามองว่าเขามีโอกาสทำเงินได้มากกว่าผู้อื่นทั้งที่ใช้ความพยายามพอ ๆ กัน

ในบทส่งท้าย บัฟเฟตต์บอกว่าเขาจะทำสิ่งที่เขาทำมาแล้วต่อไป นั่นคือ ถือครองทุกอย่างไว้เพื่อผลในระยะยาว แต่เขาบอกผู้ถือหุ้นใน BH ว่า ในอนาคตโอกาสที่จะเติบโตต่อไปในอัตราของอดีตย่อมเป็นไปไม่ได้เนื่องจากมันผิดธรรมชาติที่บริษัทเดียวจะขยายตัวสูงกว่าผู้อื่นตลอดกาล เขายกตัวอย่างว่า ตามอัตราการขยายตัวของแบคทีเรีย หากมันไม่ตาย ภายในสองวันน้ำหนักของพวกมันรวมกันจะเท่ากับน้ำหนักดวงอาทิตย์ ฉะนั้น หากมันไม่ตายด้วยตัวเอง จะต้องมีเหตุการณ์ที่ทำให้พวกมันตาย เขาจะรักษาทรัพย์สินส่วนใหญ่ไว้ในรูปของหุ้นใน BH ต่อไปและได้ระบุไว้ในพินัยกรรมของเขาว่า หลังเขาตายให้นำทรัพย์สินของเขาทั้งหมดไปใช้ในการกุศลภายใน 10 ปี

ข้อสังเกต: จดหมายที่นำมารวมไว้ในหนังสือเล่มนี้เขียนขึ้นก่อนวันที่บัฟเฟตต์จะตกลงให้มูลนิธิของบิลล์ เกตส์ เป็นผู้นำทรัพย์สินของเขาไปใช้เพื่อการกุศล บิลล์ เกตส์เคยพูดว่า การใช้เงินให้เกิดประโยชน์ตามจุดมุ่งหมายนั้นยากกว่าการทำเงิน ต้องคอยดูต่อไปว่าอะไรจะเกิดขึ้นหลังบัฟเฟตต์จากโลกนี้ไป เนื้อหาของหนังสือเล่มนี้มาจากคำพูดของบัฟเฟตต์เอง ผู้ต้องการข้อมูลเกี่ยวกับชีวิตและแนวคิดของเขาเพิ่มขึ้นอาจไปอ่านเรื่อง The Snowball: Warren Buffett and the Business of Life โดย Alice Schroeder ซึ่งพิมพ์เมื่อเดือนกันยายน 2551 และมีความยาวสมกับความร่ำรวยของเขาคือ เกือบ 1,000 หน้า นอกจากนั้นยังมีการรวบรวมข้อคิดของเขาออกมาในรูป “บัญญัติ 10 ประการ” โดย Michael Brush เผยแพร่ไปตามสื่อต่าง ๆ เมื่อต้นเดือนมกราคา 2552 แม้บริบทของเนื้อหาจะเป็นวงการธุรกิจในสหรัฐอเมริกา แต่แนวคิดของบัฟเฟตต์ส่วนใหญ่น่าจะนำไปประยุกต์ใช้ได้ในทุกสังคม

ความโดดเด่นเป็นพิเศษของบัฟเฟตต์ที่สื่อมักพูดถึงบ่อย ๆ คือ ความมัธยัสถ์ของเขา แม้จะร่ำรวยจนถึงขั้นเป็นอันดับ 1 ของโลก แต่เขายังอาศัยอยู่ในบ้านหลังเดิมซึ่งเขาซื้อไว้ตั้งแต่สมัยเพิ่งก่อร่างสร้างตัว บ้านได้รับการต่อเติมบ้างเป็นบางส่วน แต่ก็ไม่ถึงกับใหญ่โตหรือโอ่อ่าเฉกเช่นของมหาเศรษฐีส่วนใหญ่ การดำเนินชีวิตแบบนี้ค่อนข้างย้อนยุค แต่จากข่าวที่พอหาอ่านได้ เขาก็ดูจะมีความสุขไม่น้อยกว่าผู้อื่น แน่ละ สิ่งที่น่าชื่นชมเป็นพิเศษของบุคคลผู้นี้ก็คือ ความมีน้ำใจที่จะอุทิศทรัพย์สมบัติเกือบทั้งหมดให้แก่การแก้ปัญหาของมนุษยชาติ.

<< บ้านแบบของวอร์เรน บัฟเฟตต์ซึ่งเป็นบ้านแบบของคนอเมริกันชั้นกลางซึ่งไม่มีกระทั่งรั้วหน้าบ้าน

…………..

ดาวน์โหลดเอกสารฉบับเต็ม (pdf)The Essays of Warren Buffett ลำนำผู้ทำเงิน คลิกที่ภาพด้านซ้าย

.