ผมมองว่าโลกจะไม่มีวันเกิดสันติสุขตราบใดที่จำนวนคนยังเพิ่มขึ้นและแต่ละคนต้องการใช้ทรัพยากรเพิ่มขึ้นในขณะที่ทรัพยากรลดลงจากการถูกนำมาใช้แบบไม่บันยะบันยัง ยิ่งกว่านั้น มนุษย์เราประดิษฐ์เทคโนโลยีขึ้นมาเพื่อแก้ปัญหาต่าง ๆ รวมทั้งการใช้ทรัพยากรให้มีประสิทธิภาพ แต่แทนที่จะใช้เทคโนโลยีเฉพาะในทางนั้น กลับใช้มันไปในทางทำลายส่งผลให้เกิดความเดือดร้อน

ผมเสนอให้ใช้มุมมองนี้เป็นฐานของการแก้ปัญหาและพัฒนาเมืองไทยในหลายเวทีแต่ไม่มีใครฟังเพราะผมไม่ใช่ฝรั่งอย่างนายอะดัม คาเฮน ซึ่งนำเอาแนวคิดที่มีอยู่แล้วในเมืองไทยมาขายให้คนไทยหัวใจทาสด้วยราคาแสนแพง และนายเฮอนานโด เดอ โซโต ซึ่งนำเอาแนวคิดผิด ๆ มาขายแล้วคนไทยหัวใจทาสก็ซื้อเพราะชื่อของเขาเป็นฝรั่ง (หากอยากทราบว่านายคาเฮนเอาแนวคิดของใครมาขาย ลองไปอ่านพระราชดำรัสของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในวโรกาสต่าง ๆ และคำสอนของพุทธศาสนา และหากอยากทราบว่า แนวคิดของนายเดอ โซโต ผิดอย่างไร ลองไปอ่านบทที่ 9 ของหนังสื่อชื่อ “คิดนอกคอก ทำนอกคัมภีร์” ถ้าหาหนังสือไม่ได้ อาจไปอ่านในเว็บไซต์ www.sawaiboonma.com

การเพิ่มขึ้นอย่างไม่หยุดยั้งของทั้งจำนวนประชากรและความต้องการใช้ทรัพยากรของแต่ละคนนำไปสู่ความขัดแย้งต่าง ๆ ทั้งในระดับบุคคล กลุ่มชนและระหว่างประเทศ แนวโน้มอย่างหนึ่งซึ่งเกิดขึ้นทั่วโลกได้แก่การร่วมมือกันของรัฐบาลกับภาคเอกชนผู้มุ่งแสวงหากำไรใช้ระบบการเมืองและแนวคิดทางเศรษฐกิจระบบตลาดเสรีสร้างวิธีเอาเปรียบคนส่วนใหญ่ ในเมืองไทย เราเห็นได้ง่ายเพราะนักการเมืองส่วนใหญ่ที่อยู่ในรัฐบาลเป็นเอกชนที่แฝงตัวมาเพื่อแสวงหากำไร ความฉ้อฉลทั้งในระดับบุคคลและในระดับนโยบายจึงปรากฏให้เห็นเป็นประจำ

เมืองไทยไม่ใช่ประเทศเดียว สหรัฐอเมริกาซึ่งได้ชื่อว่าก้าวหน้าทั้งในด้านการใช้ระบอบประชาธิปไตยและการวิจัยเพื่อปรับเปลี่ยนระบบตลาดเสรีให้มีประสิทธิภาพเพิ่มขึ้นก็ประสบปัญหาเดียวกัน ทั้งนี้เพราะภาคเอกชนที่แสวงหากำไรใช้เงินจ้างนักวิ่งเต้น (Lobbyists) และสนับสนุนการหาเสียงของนักการเมือง ฉะนั้น จะเห็นอยู่เป็นนิจว่า กลุ่มใหญ่ ๆ ในกิจการต่าง ๆ จะออกมาวิ่งเต้น หรือต่อต้านหากมีการพิจารณากฎหมายและนโยบายที่จะทำให้พวกตนได้ หรือเสียโอกาสทำกำไร ไม่ว่าจะเป็นบริษัทยา บริษัทผลิตน้ำมัน กลุ่มธนาคาร หรือกลุ่มผู้สร้างภาพยนตร์

ในภาวะเช่นนี้มีผู้เสนอให้ภาคเอกชนที่ไม่แสวงหากำไรออกมาเคลื่อนไหวเพื่อจะรักษาประโยชน์ของคนส่วนใหญ่ในสังคม หรือในอีกนัยหนึ่ง คานอำนาจของรัฐบาลที่ร่วมกันกับภาคเอกชนสร้างปัญหา ผู้เสนอที่มีชื่อเสียงโด่งดังทางวิชาการได้แก่ศาสตราจารย์พีเตอร์ ดรักเกอร์ ซึ่งมีลูกศิษย์ลูกหาอยู่ในเมืองไทยหลายคน ผมไม่คิดว่าตนเองเป็นทาสฝรั่ง แต่ที่อ้างถึงชื่อนี้เพราะเห็นว่าเขาเป็นผู้ที่ติดตามวิวัฒนาการมานานและออกมาเคลื่อนไหวอย่างจริงจังเพื่อหวังจะคานอำนาจอันเกิดจากการรวมหัวกันของรัฐบาลกับผู้แสวงหากำไร ความเคลื่อนไหวของพีเตอร์ ดรักเกอร์ เป็นการประยุกต์ความเชี่ยวชาญในด้านการบริหารจัดการของตนเพื่อช่วยองค์กรเอกชนที่ไม่มุ่งแสวงหากำไรให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

สังคมอเมริกันมีองค์กรไม่แสวงหากำไรจำนวนมาก เมื่อพวกเขามองว่าสังคมมีปัญหาจำพวกที่รัฐบาลและภาคเอกชนผู้แสวงกำไรไม่สามารถแก้ได้ พวกเขาก็จะออกมาหาทางแก้ไขแทนในปัจจุบันนี้ อเมริกามีปัญหาหนักหนาสาหัสในด้านการศึกษาขั้นพื้นฐานซึ่งรัฐบาลและผู้แสวงหากำไรยังไม่รู้ว่าจะแก้อย่างไรจึงจะได้ผล ตัวอย่างของปัญหาที่แสดงออกมาอย่างแจ้งชัดได้แก่ในเมืองดีทรอยต์อันเป็นศูนย์กลางของการสร้างรถยนต์ ข้อมูลบ่งว่านักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 ของเมืองนี้เพียง 3% เท่านั้นสอบผ่านข้อสอบมาตรฐานวิชาคณิตศาสตร์ของประเทศ ส่วนนักเรียนมัธยมปลายสอบไล่ได้เพียง 60% สภาพเช่นนี้ทำให้บิล เกตส์ และ จอร์จ ลูกัส สองมหาเศรษฐีผู้ประกาศว่าจะมอบทรัพย์สินอย่างน้อยครึ่งหนึ่งเพื่อสังคมออกมาหาทางช่วยด้วยการทุ่มทั้งเงินและมันสมอง บิล เกตส์ กำลังสนับสนุนโรงเรียนนำร่องด้วยเงินจำนวนมหาศาลเพื่อค้นหาการเรียนการสอนและครูที่มีประสิทธิภาพจริง ๆ ส่วนจอร์จ ลูกัส ซึ่งร่ำรวยจากการสร้างภาพยนตร์เน้นวิธีสอน ความหลากหลายในรูปแบบของการเรียนรู้และการเรียนโดยวิธีฝึกฝนกับผู้ปฏิบัติงานโดยตรง เรื่องราวเกี่ยวกับการสนับสนุนการศึกษาของสองคนนี้อาจหาอ่านได้ในเว็บไซต์ที่อ้างถึงแล้วเช่นกัน

สำหรับในเมืองไทย ในขณะนี้ยังไม่มีมหาเศรษฐีคนใดให้ความใส่ใจกับปัญหาการศึกษาพื้นฐานโดยให้การสนับสนุนในแนวของบิล เกตส์ และจอร์จ ลูกัส ทั้งที่การปฏิรูปการศึกษาของภาครัฐล้มเหลวอย่างน่าอดสูเพราะไปติดกับดักอยู่ที่การเพิ่มตำแหน่งเจ้านายของครูเป็นสำคัญ ส่วนภาคเอกชนก็มุ่งแสวงหากำไรกันอย่างบ้าคลั่งด้วยการสร้างโรงเรียนกวดวิชา อย่างไรก็ตาม เมื่อเร็ว ๆ นี้ เริ่มมีความเคลื่อนไหวโดยผู้ไม่แสวงหากำไรที่จะทำระบบการศึกษาพื้นฐานให้เป็นทั้งแบบบูรณาการ และฐานของการเพิ่มความเข้าใจระหว่างส่วนต่าง ๆ ของประเทศเพื่อนำไปสู่ความสมานฉันท์และการอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข คงอีกไม่นานการเคลื่อนไหวเหล่านี้จะมีเว็บไซต์ให้ติดตาม

ความเคลื่อนไหวที่ใช้มุมมองของการบูรณาการด้านต่าง ๆ มาจากคณะของอาจารย์ปราโมทย์ นาครทรรพ ซึ่งผู้อ่านเอเอสทีวีผู้จัดการมักรู้จักดีอยู่แล้ว เมื่อไม่กี่สัปดาห์มานี้ อาจารย์ปราโมทย์พยายามระดมทุนเพื่อก่อตั้งมูลนิธิที่จะมีชื่อเรียกกันสั้น ๆ ว่า GIFT ซึ่งย่อมาจาก GREEEN Initiatives Foundation of Thailand งานสำคัญด้านหนึ่งของมูลนิธินี้จะเป็นการสนับสนุนการศึกษาแบบบูรณาการที่มีชื่อสั้น ๆ ว่า GREEEN School โดยที่ GREEEN ย่อมาจาก Global Revolution in Education, Economy, Environment and Energy การเคลื่อนไหวนี้ยังไม่มีชื่อเป็นภาษาไทยอย่างเป็นทางการ หากรู้กันภายในหมู่ผู้เคลื่อนไหวเป็นภาษาอังกฤษเพื่อสะดวกแก่การทำงานร่วมกับชาวต่างประเทศซึ่งสนใจที่จะให้ปัจจัยสนับสนุนส่วนหนึ่ง ตอนนี้เริ่มมีการทำกิจกรรมนำร่องที่จังหวัดหนองคายและนครราชสีมาแล้ว

ความเคลื่อนไหวเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้และเพิ่มความเข้าใจที่จะนำไปสู่ความสมานฉันท์มาจากแนวคิดของทูตดอน ปรมัตถ์วินัย ซึ่งจะเกษียณจากตำแหน่งเอกอัครราชทูตไทยประจำสหรัฐอเมริกาและกลับมาอยู่เมืองไทยในเดือนกันยายนนี้ ทูตดอนมองว่าถ้าโรงเรียนในส่วนต่าง ๆ ของประเทศมีโอกาสสร้างความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิดผ่านโครงการเรียกว่า “เหย้า-เยือน” โดยได้รับการสนับสนุนจากภาคเอกชนและสมาชิกในชุมชนเข้าร่วมด้วย การเรียนรู้และความเข้าใจซึ่งกันและกันจะเกิดขึ้นจากการได้ไปเยี่ยมเยือนกันหลาย ๆ ครั้ง ความรู้ความเข้าใจในความแตกต่างทางสภาพชีวิต แนวคิด วัฒนธรรมท้องถิ่นและอื่น ๆ จะเป็นฐานของการสร้างความสมานฉันท์ให้เกิดขึ้นในระดับชาติ แนวคิดนี้กำลังจะมีการนำร่องในพื้นที่ห่างไกลของจังหวัดสุโขทัยและจังหวัดหนองคายในส่วนที่จะกลายเป็นจังหวัดบึงกาฬ

ความเคลื่อนไหวดังกล่าวเกิดขึ้นเพราะผู้เป็นหัวหอกมองว่า ถ้าเรามัวแต่รอรัฐบาลและภาคเอกชนที่มุ่งแสวงหากำไรให้แก้ปัญหา การศึกษาของไทยจะติดหล่มต่อไปแบบถอนตัวไม่ขึ้น การเคลื่อนไหวในแนวนี้จะต้องมีเกิดขึ้นในอีกหลากหลายด้านเพื่อคานอำนาจอันเกิดรัฐบาลรวมหัวกันกับภาคเอกชนผู้มุ่งแสวงหากำไรเอาเปรียบคนส่วนใหญ่ในสังคม.

ดร.ไสว บุญมา พิมพ์ใน เอเอสทีวีผู้จัดการ วันที่ 30 สิงหาคม 2553

คงเป็นที่ทราบกันดีแล้วว่า บิล เกตส์ ออกจากมหาวิทยาลัยเพื่อไปก่อตั้งบริษัทไมโครซอฟท์ก่อนเรียนจบปริญญาตรี  แต่อาจไม่เป็นที่ทราบกันดีว่า เขาสนใจในด้านการศึกษาไม่ต่ำกว่าในด้านเทคโนโลยี  งานเขียนของเขาจึงมักมีเรื่องราวของการศึกษาแทรกอยู่เสมอโดยเฉพาะในหนังสือเรื่อง Business @ the Speed of Thought ซึ่งมีบทคัดย่อเป็นภาษาไทยอยู่ในหนังสือชื่อ “คิดนอกคอก ทำนอกคัมภีร์” และเรื่อง The Road Ahead ซึ่งมีบทคัดย่ออยู่ในหนังสือที่กำลังอยู่ในระหว่างจัดพิมพ์ชื่อ “แนวคิดของนักธุรกิจนามกระเดื่อง”  นอกจากนั้น ในการกล่าวคำปราศรัยและการให้สัมภาษณ์ เขามักจะมีข้อคิดเรื่องการศึกษาเสมอ  คำปราศรัยที่มีเนื้อหาน่าสนใจยิ่งได้แก่เมื่อเขารับปริญญากิตติมศักดิ์จากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดเมื่อเดือนมิถุนายน 2550 ซึ่งมีคำแปลอยู่ในเว็บไซต์ www.sawaiboonma.com

บิล เกตส์ มิได้พูดอย่างเดียว หากสนับสนุนการศึกษาอย่างจริงจังด้วย  มูลนิธิของเขาซึ่งมีทรัพย์สินราวสามหมื่นล้านดอลลาร์และจะได้เงินจากวอร์เรน บัฟเฟตต์ มาเพิ่มขึ้นอีกสนับสนุนการศึกษาในอเมริกาครั้งละนับร้อยล้านดอลลาร์เนื่องจากเขามองว่า การศึกษาของอเมริกากำลังป่วยหนักและต้องเยียวยาไม่ต่ำกว่าโรคร้ายที่มูลนิธิของเขาสนับสนุนการค้นหายาเพื่อรักษาอยู่ เช่น เอดส์ วัณโรคและมาลาเรียดื้อยา  ผู้ที่ไม่ค่อยได้ติดตามความเป็นไปในด้านการศึกษาของอเมริกาอาจแปลกใจว่าเพราะอะไรบิล เกตส์ จึงมองว่าการศึกษาของอเมริกากำลังป่วยหนักเนื่องจากใคร ๆ ก็ดูจะส่งลูกส่งหลานไปเรียนอเมริกากัน  นั่นเป็นความจริงหากมองเฉพาะในด้านอุดมศึกษาเนื่องจากอเมริกามีมหาวิทยาลัยชั้นนำจำนวนมาก  แต่หากมองที่การศึกษาพื้นฐาน หรือในระดับก่อนมหาวิทยาลัย จะพบว่าเขามีปัญหาหนักหนาสาหัส

อาจเป็นที่ทราบกันดีแล้วว่า การจัดการศึกษาก่อนระดับมหาวิทยาลัยในอเมริกาเป็นความรับผิดชอบของรัฐบาลท้องถิ่น  รัฐบาลกลางมีหน้าที่วางกรอบกว้าง ๆ และให้การสนับสนุนรัฐบาลท้องถิ่นตามความจำเป็น  ฉะนั้น คุณภาพจะแตกต่างกันอยู่บ้างระหว่างท้องถิ่นที่มีรายได้สูงกับท้องถิ่นที่มีรายได้ต่ำ  อย่างไรก็ตามเมื่อราวสองสามทศวรรษที่ผ่านมา คุณภาพของการศึกษาโดยทั่วไปตกต่ำจนทำให้รัฐบาลกลางต้องเข้าไปแทรกแซง  สภาพของความตกต่ำที่ทำให้ชาวอเมริกันตกใจได้แก่คะแนนทดสอบวิชาวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ของเด็กอายุ13 ปีทั่วโลกเมื่อปี 2538 ซึ่งพบว่าเด็กอเมริกันได้ที่ 24 เด็กไทยได้ที่ 20 และเด็กสิงคโปร์ได้ที่ 1

ความตกใจครั้งนั้นกระตุ้นให้รัฐบาลในสมัยประธานาธิบดีจอร์จ ดับเบิลยู บุช ตรากฎหมายชื่อ No Child Left Behind ออกมาเพื่อพยายามยกมาตรฐานการศึกษาพื้นฐานของชาวอเมริกันทั่วประเทศ  แต่ ณ วันนี้ เป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัดว่า กฎหมายนั้นมีผลเพียงจำกัดเนื่องจากการศึกษาในบางท้องถิ่นยังอยู่ในขั้นวิกฤติรวมทั้งในกรุงวอชิงตันอันเป็นเมืองหลวงของเขาด้วย  ตัวอย่างของปัญหาที่น่าตกใจได้แก่เรื่องของเมืองดีทรอยท์อันเป็นศูนย์กลางอุตสาหกรรมทำรถยนต์ของอเมริกาซึ่งนิตยสาร Fortune นำมาพิมพ์ในฉบับประจำวันที่ 16 สิงหาคม ที่ผ่านมา  ข้อมูลบ่งว่านักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 ของเมืองนี้เพียง 3% เท่านั้นสอบผ่านข้อสอบมาตรฐานของชาติในวิชาคณิตศาสตร์  ส่วนนักเรียนมัธยมปลายปีสุดท้ายสอบตกถึง 40%  ยิ่งกว่านั้น นักเรียนมัธยมของโรงเรียนรัฐบาลในเมืองนั้นเพียง 2% และ 11% มีพื้นฐานทางด้านคณิตศาสตร์และการอ่านภาษาอังกฤษตามลำดับเพียงพอสำหรับการเรียนต่อไปในระดับอุดมศึกษา  สภาพเช่นนี้ทำให้บิล เกตส์ มองว่า ถ้าเอกชนเช่นเขาไม่ยื่นมือเข้าไปทำอะไรสักอย่าง วิกฤติจะยังคงอยู่ต่อไปส่งผลให้ประเทศชาติสูญทรัพยากรสำคัญที่สุด

บิล เกตส์ เริ่มสนับสนุนการศึกษาพื้นฐานอย่างจริงจังตั้งแต่เขาก่อตั้งมูลนิธิเมื่อสิบปีที่แล้ว  เริ่มแรกเขาสนับสนุนให้แยกโรงเรียนมัธยมขนาดใหญ่ออกเป็นหลายโรงเนื่องจากข้อมูลชี้บ่งว่าโรงเรียนขนาดเล็กสอนเด็กได้คุณภาพมากว่าโรงเรียนขนาดใหญ่  แต่หลังจากการวิจัยต่อมาพบว่าข้อสรุปนั้นอาจไม่สะท้อนความเป็นจริงเสมอไป เขาหันไปสนับสนุนวิธีการซึ่งวางอยู่บนฐานของการวิจัยที่พบว่าคุณภาพของครูเป็นปัจจัยที่ทำให้ผลการเรียนของเด็กแตกต่างกัน  ตอนนี้เขากำลังสนับสนุนโรงเรียนนำร่องหลายแห่งด้วยเงินหลายร้อยล้านดอลลาร์ทั้งในรัฐฟลอริดา เทนเนสซี เพนซิลเวเนียและแคลิฟอร์เนีย พร้อม ๆ กับสนับสนุนการวิจัยในด้านการทำแบบทดสอบมาตรฐานให้สะท้อนทั้งการเรียนรู้และภูมิหลังของเด็กที่ต่างกัน  อย่างไรก็ตาม การสนับสนุนเช่นนี้ก็มีการต่อต้านจากบางกลุ่มโดยเฉพาะสหภาพแรงงานครู ทั้งนี้เพราะทุกปีจะต้องมีการปลดครูที่ถูกประเมินว่าขาดสมรรถภาพ

อันที่จริง บิล เกตส์ ไม่ใช่มหาเศรษฐีอเมริกันคนเดียวที่สนับสนุนการศึกษาอย่างจริงจัง  ยังมีอีกหลายคนที่ทำอยู่ แต่ไม่เป็นที่รู้กันอย่างกว้างขวางเนื่องจากพวกเขาไม่ใช้วิธีรณรงค์ตรง ๆ เช่นเดียวกับบิล เกตส์  ในขณะนี้แนวคิดที่มหาเศรษฐีนิยมสนับสนุนกันคือ การให้เอกชนรับเหมาไปทำโรงเรียนที่เรียกว่า Charter School  วิธีนี้มีข้อได้เปรียบบางอย่างโดยเฉพาะความมีอิสระจากสหภาพแรงงานครูซึ่งในบางท้องถิ่นเป็นอุปสรรคใหญ่หลวงมากเนื่องจากโรงเรียนไม่สามารถปลดครูที่ไม่มีสมรรถภาพได้

สำหรับในเมืองไทย ในขณะนี้ยังไม่มีมหาเศรษฐีคนใดให้ความใส่ใจแก่ปัญหาการศึกษาพื้นฐานโดยให้การสนับสนุนในแนวของบิล เกตส์ และเศรษฐีอเมริกัน  อย่างไรก็ตาม เริ่มมีความเคลื่อนไหวที่จะทำให้การศึกษาพื้นฐานเป็นแบบบูรณาการโดยภาคประชาสังคมบ้างแล้ว  ความเคลื่อนไหวที่น่าจะมีผลเป็นที่ประจักษ์ในเร็ววันนี้ยังไม่มีชื่อเป็นทางการ หากรู้กันในหมู่ผู้ร่วมเคลื่อนไหวว่าโครงการ GREEEN School โดยที่ GREEEN ย่อมาจาก Global Revolution in Education, Economy, Environment and Energy  การเคลื่อนไหวนี้เริ่มมีการทำกิจกรรมนำร่องที่จังหวัดหนองคายและนครราชสีมา  หากผลออกมาเป็นที่น่าพอใจ แนวคิดนี้จะขยายต่อไปถึงท้องถิ่นที่มีความพร้อมจะรับแนวคิดใหม่ ๆ เพื่อทำให้การศึกษาของตนแข็งแกร่งขึ้น.

ดร.ไสว  บุญมา พิมพ์ในคอลัมน์ บ้านเขาเมืองเรา หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันศุกร์ที่ 20 สิงหาคม 2553

วอร์เรน บัฟเฟตต์ และ บิล เกตส์ สองเพื่อนซี้ที่อายุต่างกันคราวพ่อกับลูกเป็นต้นคิดและเมื่อปีกว่าๆ ที่ผ่านมา ได้นัดพบลับๆ กับบรรดามหาเศรษฐีครั้งแรกในนครนิวยอร์ก โดยมี เดวิด ร็อกกี้เฟลเลอร์ เป็นเจ้าภาพ หลังจากนั้น ก็มีการพบกันอีกหลายครั้งรวมทั้งบิล เกตส์ บินมาพบลับๆ กับมหาเศรษฐีในเอเชียด้วย จุดมุ่งหมายของการพบกัน ได้แก่ การปรึกษาหารือเรื่องการบริจาคทรัพย์ช่วยเพื่อนมนุษย์ หลังการพบกันครั้งล่าสุดเมื่อวันที่ 16 มิถุนายนที่ผ่านมา พวกเขาได้ข้อตกลงว่า จะเชิญชวนมหาเศรษฐีที่มีทรัพย์ระดับพันล้านดอลลาร์ ให้พิจารณาบริจาคทรัพย์ของตนคนละไม่ต่ำกว่า 50% เพื่อช่วยเพื่อนมนุษย์โดยการเขียนคำมั่นสัญญาลงในเว็บไซต์ ชื่อ www.givingpledge.org

คำมั่นสัญญานี้ไม่มีผลทางกฎหมาย หากเป็นการแสดงเจตนาโดยวอร์เรน บัฟเฟตต์ ประเดิมเป็นคนแรก เขาเขียนว่า เขาจะสละทรัพย์ของเขาไม่ต่ำกว่า 99% ช่วยเพื่อนมนุษย์

ในคำมั่นสัญญาที่ยาวราว 1 หน้ากระดาษ วอร์เรน บัฟเฟตต์ พูดถึงหลายอย่างรวมทั้งสิ่งเหล่านี้ด้วย 1. จริงอยู่ทรัพย์ที่เขาจะให้นั้นมีค่านับหมื่นล้านดอลลาร์ แต่หากวัดกันในด้านของการเสียสละแล้วมันยังน้อยเมื่อเทียบกับคนอื่น ทั้งนี้ เพราะแม้เขาจะยก 99% ของทรัพย์ให้การกุศล เงินที่เหลือยังมากมาย ยังผลให้เขาไม่ต้องเสียสละอะไรที่จำเป็นต่อชีวิตของเขาเลย ต่างกับผู้สละทรัพย์อีกจำนวนมาก ที่แม้จะบริจาคเพียงไม่กี่ดอลลาร์ แต่เงินนั้นอาจมาจากงบประมาณสำหรับซื้ออาหาร ซึ่งผู้บริจาคจะต้องอด 2. หลายๆ คน สละเวลาซึ่งมีค่ายิ่งกว่าทรัพย์เพื่อช่วยผู้อื่น ส่วนเขาสละเฉพาะทรัพย์เท่านั้น 3. เขามองว่าการสะสมของมีค่าทางวัตถุต่างๆ ไม่มีความสำคัญ เพราะสิ่งเหล่านั่นแหละคือโซ่รัดคอของผู้สะสม สิ่งที่มีค่ากว่าวัตถุคือสุขภาพและเพื่อน และ 4. ทรัพย์ที่เขาบริจาคไปนั้น แม้จะเก็บไว้ก็จะไม่ทำให้เขาและลูกๆ มีความสุขเพิ่มขึ้น ตรงข้ามมันจะทำให้เพื่อนมนุษย์จำนวนมากมีชีวิตดีขึ้น

อาจเป็นที่ทราบกันดีแล้วว่า ทรัพย์ของมหาเศรษฐีเช่นวอร์เรน บัฟเฟตต์ ส่วนใหญ่อยู่ในรูปหุ้นบริษัท มูลค่าของทรัพย์จึงขึ้นลงตามราคาของหุ้นในตลาดหลักทรัพย์ เมื่อปีที่แล้ว นิตยสารฟอร์บส์ประเมินว่า ทรัพย์ของเขามีค่าราว 37,000 ล้านดอลลาร์ หรือกว่าหนึ่งล้านล้านบาท เมื่อปี 2549 วอร์เรน บัฟเฟตต์ ได้ให้คำมั่นสัญญากับ บิล เกตส์ ว่า เขาจะเริ่มบริจาคทรัพย์ของเขาราว 83% ให้แก่มูลนิธิของบิล เกตส์ เพื่อให้มูลนิธินั้นนำไปใช้ในกิจการช่วยเพื่อนมนุษย์ การให้คำมั่นสัญญาครั้งนี้ จึงมีค่าเท่ากับการบริจาคเพิ่ม

บิล เกตส์ รวมอยู่ในผู้ที่เขียนคำมั่นสัญญาเมื่อสัปดาห์ที่แล้วด้วย เขาเคยพูดไว้นานแล้วว่า เขาจะยกทรัพย์ราว 95% ให้มูลนิธิเพื่อช่วยเพื่อนมนุษย์ที่เขาและภรรยาตั้งขึ้น อาจเป็นที่ทราบกันดีแล้วว่า เขาและภรรยาได้บริจาคให้มูลนิธินั้นแล้วราว 3 หมื่นล้านดอลลาร์ และมูลนิธินั้นได้นำรายได้ไปบริจาคให้แก่โครงการต่างๆ ทั่วโลกหลายพันล้านดอลลาร์ โดยเฉพาะในด้านการค้นหายาใหม่ๆ นอกจากนั้น เขายังได้เกษียณจากงาน เมื่ออายุเพียง 53 ปี เพื่ออุทิศเวลาส่วนใหญ่ให้แก่การกุศล

บิล เกตส์ และภรรยาให้ข้อคิดไว้หลายอย่างเช่นกัน ข้อคิดที่สำคัญสุดน่าจะเป็น 1. พ่อแม่ทุกคนไม่ว่าจะมาจากส่วนไหนของโลกรักลูกและอยากให้ลูกมีโอกาสดีที่สุด ในชีวิต เขาทั้งสองมองว่าทุกชีวิตมีค่าเท่ากัน และควรจะมีโอกาสเท่าๆ กัน ที่จะทำให้ความฝันของตนเป็นจริง 2. ในประเทศกำลังพัฒนา ปัญหาเบื้องต้นคือผู้คนเข้าไม่ถึงการสุขอนามัย ยังผลให้เด็กจำนวนมากตายตั้งแต่ยังเป็นทารก งานการกุศลหลักของเขาในโลกกำลังพัฒนา จึงเป็นการค้นหาวิธีที่จะทำให้ทารกรอดตายและโตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ที่แข็งแรง โดยเฉพาะการวิจัยเพื่อค้นหาวัคซีนใหม่ๆ ส่วนในอเมริกาเขาเน้นการศึกษาเป็นหลัก 3. มหาเศรษฐีที่เขามีโอกาสคุยด้วยล้วนพยายามช่วยเหลือเพื่อมนุษย์ และเห็นพ้องต้องกันว่า การให้เป็นปัจจัยที่ทำให้ชีวิตของพวกเขามีค่ายิ่งขึ้น

มหาเศรษฐี 40 คนนั้นมักเป็นนักธุรกิจและเป็นเพียงส่วนน้อยของมหาเศรษฐีพันล้านอเมริกัน ซึ่งนิตยสารฟอร์บส์ประเมินว่า มีอยู่ด้วยกันกว่า 400 คน และมีทรัพย์รวมกันราว 1.2 ล้านล้านดอลลาร์ สำนักข่าวบางแห่งประเมินว่าคนเหล่านั้นบริจาคเงินเพื่อการกุศลโดยเฉลี่ย ประมาณ 10% ของทรัพย์อยู่แล้ว หากการเชิญชวนของวอร์เรน บัฟเฟตต์ และบิล เกตส์ ประสบความสำเร็จ การบริจาคก็จะเพิ่มขึ้นซึ่งอาจถึงเป้าหมายที่ 6 แสนล้านดอลลาร์ก็ได้ แน่นอน เงินจำนวนนี้ย่อมจะมีผลดีมหาศาลต่อการช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์ ณ วันนี้ ยังไม่มีการประเมินว่าเป้าหมายนี้ จะมีโอกาสเป็นไปได้แค่ไหน

หลังจากติดตามเรื่องนี้มาตั้งแต่วันที่วอร์เรน บัฟเฟตต์ เขียนคำมั่นสัญญาลงในเว็บไซต์เมื่อกลางเดือนมิถุนายน ผมมีความรู้สึกหลายอย่างรวมทั้ง 1. ความเคลื่อนไหวของมหาเศรษฐีเหล่านี้เป็นไปตามที่ปีเตอร์ ดรักเกอร์ หวังไว้ นั่นคือ ภาคประชาสังคมจะต้องเพิ่มความแข็งแกร่ง เพื่อถ่วงดุลของภาครัฐและภาคธุรกิจซึ่งกำลังรวมหัวกันพาสังคมไปในทางที่ไม่ ดีนัก นี่คือ นิมิตดี 2. นิมิตดีนี้ยังไม่มีเกิดขึ้นในเมืองไทยอย่างจริงจัง หากมองจากข้อมูลของการสำรวจความเห็นนักธุรกิจไทยเมื่อไม่นานมานี้ ซึ่งพบว่ากิจกรรมของภาคธุรกิจไทยเพื่อช่วยเหลือสังคมราว 90% เป็นไปเพื่อการประชาสัมพันธ์ (กรุงเทพธุรกิจออนไลน์ 2 ก.ค.) ความแตกต่างระหว่างนักธุรกิจอเมริกันกับนักธุรกิจไทยเช่นนี้ ย่อมมีผลสำคัญยิ่งต่ออนาคตของเมืองไทย หากเราใช้การอ่านวิวัฒนาการโลกของปีเตอร์ ดรักเกอร์ เป็นกรอบ เรื่องนี้น่าจะเป็นที่ใส่ใจเป็นพิเศษของคณะกรรมการปฏิรูป.

ดร.ไสว บุญมา พิมพ์ในคอลัมน์ บ้านเขาเมืองเรา หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันที่ 13 สิงหาคม 2553

บทความประจำวันที่ 23 เมษายนที่ผ่านมาพูดถึงปัญหาที่เทศบาลกรุงมิลานและรัฐบาลท้องถิ่นในอิตาลี เยอรมนีและสหรัฐกำลังประสบอยู่ นั่นคือ มีโอกาสสูญเงินจำนวนมากเนื่องจากรู้เท่าไม่ถึงการณ์เกี่ยวกับกระบวนการซื้อขายอนุพันธ์การเงินที่ได้รับคำแนะนำจากสถาบันการเงินข้ามชาติ เทศบาลกรุงมิลานกำลังฟ้องศาลด้วยข้อกล่าวหาที่ว่าถูกสถาบันการเงินหลอกลวง

ตอนนี้เพิ่งมีรายงานเกี่ยวกับการเงินของรัฐบาลท้องถิ่นในสเปนซึ่งเป็นหนึ่งในสหภาพยุโรปที่กำลังเผชิญปัญหาหนักหนาสาหัสด้านงบประมาณจนอาจต้องคลานไปขอความช่วยเหลือจากกองทุนการเงินระหว่างประเทศเช่นเดียวกับกรีซ สเปนให้อำนาจการบริหารบ้านเมืองแก่รัฐบาลท้องถิ่นสูงกว่าประเทศในยุโรปเกือบทั้งหมด งบประมาณของรัฐบาลท้องถิ่นจึงมีขนาดใหญ่เกือบสองเท่าของงบประมาณรัฐบาลกลาง ในตอนที่เศรษฐกิจกำลังขยายตัว รัฐบาลท้องถิ่นใช้จ่ายกันแบบแทบไม่อั้น ไม่ว่าจะเป็นการก่อสร้างสวนสาธารณะ สนับสนุนวงดนตรี สร้างสนามกีฬา หรือก่อตั้งองค์กรเฉพาะกิจขึ้นมานับพันแห่งเพื่อทำกิจการต่าง ๆ เมื่อรายได้ไม่พอ ก็หยิบยืม ตอนนี้รัฐบาลท้องถิ่นจึงมีหนี้สินรวมกันถึงราว 2 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐ ทั้งที่พยายามลดการใช้จ่าย แต่รายได้ก็ยังไม่พอเพราะรายรับลดลงมากเนื่องจากภาวะวิกฤติเศรษฐกิจ รัฐบาลท้องถิ่นเหล่านั้นจึงพยายามยามกู้ยืมเพิ่มอีกราว 5.7 หมื่นล้านดอลลาร์ แต่ต้องจ่ายดอกเบี้ยในอัตราสูงกว่าปกติมากเนื่องจากผู้ให้กู้เห็นว่าความเสี่ยงเพิ่มขึ้น

ปัญหาที่อ้างถึงมักเป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัดจึงมีการพูดถึงกันเป็นประจำ แต่ยังมีอีกปัญหาหนึ่งซึ่งมักไม่ค่อยถูกเอ่ยถึงเนื่องจากมันมักไม่เป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัด นั่นคือ การเดินสวนทางระหว่างการเงินท้องถิ่นกับการดำเนินนโยบายเศรษฐกิจของรัฐบาลกลาง ตัวอย่างที่เห็นได้ง่ายได้แก่นโยบายกระตุ้นเศรษฐกิจในช่วงที่มีวิกฤติร้ายแรง ในขณะที่รัฐบาลกลางทำสารพัดอย่างเพื่อเพิ่มการใช้จ่ายให้มากขึ้น แต่รัฐบาลท้องถิ่นกลับลดการใช้จ่ายเนื่องจากเก็บภาษีได้น้อยกว่าปกติ สหรัฐกำลังประสบปัญหานี้ทั้งที่ไม่ค่อยมีการพูดถึงในสื่อต่าง ๆ ในทางกลับกัน ในช่วงที่เศรษฐกิจกำลังขยายตัวสูงจนเกิดภาวะเงินเฟ้อ รัฐบาลกลางต้องการดำเนินนโยบายเพื่อลดการใช้จ่ายลง รัฐบาลท้องถิ่นกลับใช้จ่ายมากขึ้นเพราะเก็บภาษีได้มากกว่าปกติ

องค์กรปกครองท้องถิ่นของไทยยังไม่วิวัฒน์ไปถึงของประเทศต่าง ๆ ที่อ้างถึง สมัชชาปฏิรูปจะเสนอให้พัฒนาไปทางไหนคงใช้เวลาอีกหลายเดือนจึงจะรู้ แต่ ณ วันนี้ มีสิ่งที่น่าสังเกตปรากฏให้เห็นจนเป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัดมากจากวิวัฒนาการที่ผ่านมา เช่น การซ้ำซ้อนกันกับงานขององค์กรที่มีอยู่ก่อนแล้ว จากสำนักงานผู้ว่าราชการจังหวัดลงไปถึงผู้ใหญ่บ้าน และการใช้งบประมาณที่มีส่วนประกอบสำคัญจำพวกการก่อสร้างรวมทั้งสำนักงานขนาดใหญ่ การไปดูงานต่างประเทศ การตกแต่งภูมิทัศน์และการสัมมนา การมีองค์กรซ้ำซ้อนกันเป็นการสูญเสียงบประมาณโดยใช่เหตุ แต่มันสะท้อนสัจธรรมข้อหนึ่งของการปฏิรูป นั่นคือ การสร้างองค์กรขึ้นมาใหม่นั้นง่ายมาก แต่การยุบองค์กรเก่านั้นยากที่สุด นักปฏิรูปส่วนใหญ่จึงหาทางออกแบบมักง่ายโดยให้คงมันไว้เช่นเดิม

การใช้งบประมาณต่าง ๆ ที่อ้างถึงมักให้ประโยชน์แก่พนักงานขององค์กรมากกว่าแก่ประชาชนทั่วไป แต่เท่าที่ผ่านมาประชาชนส่วนใหญ่ไม่สามารถรวมตัวกันเพื่อต่อต้านการใช้งบประมาณแบบนั้นได้ เรื่องจำพวกนี้มิได้เกิดขึ้นเฉพาะในเมืองไทย หากเกิดขึ้นในประเทศที่ก้าวหน้ากว่าไทยด้วย อาทิเช่น เมื่อสัปดาห์ที่แล้ว คณะผู้บริหารของเมืองเล็ก ๆ แห่งหนึ่งซึ่งค่อนข้างยากจนในรัฐแคลิฟอร์เนียต้องลาออกและอาจติดคุกหลังจากหนังสือพิมพ์และประชาชนไปขุดค้นจนพบว่าตัวหัวหน้าซุกซ่อนเรื่องค่าตอบแทนของเขาซึ่งปาเข้าไปราวเดือนละ 2.1 ล้านบาท

สำหรับในเมืองไทย การปฏิรูปต่อไปจึงควรใส่ใจกับประเด็นที่กล่าวถึงและไม่ควรเสนอให้สร้างองค์กรขึ้นมาใหม่โดยไม่ยุบองค์กรเก่าซึ่งผู้เชี่ยวชาญในคณะกรรมการและสมัชชาปฏิรูปบางคนดูจะนิยมทำกันเท่าที่ผ่านมา อาทิเช่น สภาที่ปรึกษาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติและสำนักงานส่งเสริมสังคมแห่งการเรียนรู้และพัฒนาคุณภาพเยาวชน (สสค.) ซึ่งมีความแปลกประหลาดเป็นพิเศษคือ ก่อตั้งขึ้นมาในสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) องค์การเหล่านี้ไม่น่าจะมีงานทำมากนักนอกจากเป็นแหล่งใช้งบประมาณและจ้างผู้เกษียณจากงานประจำมาทำหน้าที่เป็นผีโม่แป้ง หรือจ้างสมัครพรรคพวกของผู้ที่มีชื่อว่านักปฏิรูป หากพวกเขาเหล่านั้นมีทั้งความสามารถและความปรารถนาที่จะออกมาช่วยสังคมอย่างจริงใจ เราควรให้โอกาสเขาทำงานอาสาโดยไม่มีค่าตอบแทนจากเงินภาษีของประชาชนจนเกิดคำครหานินทาว่าเป็นเพียงผีโม่แป้ง

ดร.ไสว บุญมา พิมพ์ในคอลัมน์ บ้านเขาเมืองเรา หนังสือพิมพืกรุงเทพธุรกิจ วันที่ 30 กรกฎาคม 2553

ปัจจัยพื้นฐานของปัญหาทั้งหลายได้แก่ความฉ้อฉลของคนไทยในหลายรูปแบบซึ่งเกิดขึ้นอย่างแพร่หลายเพราะความถดถอยของศีลธรรมและจรรยาบรรณจนถึงขั้นวิกฤติ

เมืองไทยตกอยู่ในภาวะวิกฤติทางศีลธรรมจรรยามานานซึ่งมีอาการให้เห็นอยู่เป็นประจำ วิกฤติเศรษฐกิจซึ่งเริ่มเมื่อปี 2540 เป็นอาการร้ายแรงที่แสดงออกมา ปัจจัยที่ทำให้เกิดวิกฤติครั้งนั้นถูกบิดเบือนไปต่าง ๆ นานาโดยเฉพาะเรื่องการโจมตีค่าเงินบาทของฝรั่ง ทั้งที่การโจมตีค่าเงินจะเกิดขึ้นไม่ได้หากนักเก็งกำไรมองไม่เห็นช่องทำกำไรได้ในเวลาอันสั้น ตอนนั้นนักเก็งกำไรมองว่ารัฐบาลไทยจะคงค่าเงินบาทไว้ไม่ได้เพราะคนไทยกู้เงินตราต่างประเทศจำนวนมหาศาลมาใช้แบบไร้สติหลังรัฐบาลเปิดให้มีเสรีทางการเงิน

ตามธรรมดา เงินตราที่กู้มาจากต่างประเทศควรนำมาใช้ในการลงทุนที่ก่อให้เกิดเงินตราต่างประเทศเนื่องจากเมื่อถึงกำหนดชำระหนี้ ผู้กู้จะได้มีเงินจ่าย แต่คนไทยส่วนใหญ่ในช่วงนั้นกู้มาบริโภคอย่างเมามันและเพื่อการเก็งกำไรซึ่งไม่ก่อให้เกิดรายได้ในรูปของเงินตราต่างประเทศ กระบวนการนั้นเกิดขึ้นได้เป็นเวลานานเพราะข้าราชการและพนักงานของรัฐผู้มีหน้าที่ควบคุมดูแลภาคการเงินปล่อยให้เกิดขึ้น ร้ายยิ่งกว่านั้นข้าราชการและพนักงานของรัฐเองยังเข้าไปเก็งกำไร หรือไม่ก็เอื้อให้ผู้อื่นทำได้อย่างสะดวกอีกด้วย

การกู้เงินมาบริโภคอย่างเมามันและเพื่อการเก็งกำไรของบุคคลทั่วไปก็ไร้จรรยาบรรณของการใช้เงินกู้มากพออยู่แล้ว พฤติกรรมของข้าราชการและพนักงานของรัฐเลวทรามยิ่งกว่านั้นจนถึงขนาดเป็นการทำลายเศรษฐกิจของชาติเลยทีเดียว เรื่องนี้มีรายละเอียดอยู่ในหนังสือชื่อ “บันทึกประวัติศาสตร์: รายงาน ศปร. มูลเหตุเศรษฐกิจไทยเกือบล้มละลาย” หนังสือเล่มนี้ชี้ให้เห็นสิ่งที่ควรสังเกตเป็นพิเศษในหน้า 140-141 นั่นคือ ในการประชุมลับสุดยอดระหว่างนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังและผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทยเรื่องการตัดสินใจลอยตัวค่าเงินบาทเมื่อวันที่ 29 มิถุนายน 2540 มีนักการเมืองที่ไม่มีหน้าที่เกี่ยวข้องเข้าประชุมด้วย หลังจากนั้นอีกสามวันรัฐบาลจึงปล่อยค่าเงินบาทให้ลอยตัวซึ่งส่งผลให้กิจการจำนวนมากล้มละลายในขณะที่มีคนไทยบางคนร่ำรวยมหาศาลจากการเข้าร่วมกับชาวต่างชาติโจมตีค่าเงินบาทของตน คนพวกนั้นอ้างว่าพวกเขา “คาดการณ์ถูก” จึงร่ำรวย !

รัฐบาลได้ตั้งคณะกรรมการขึ้นมาค้นหามูลเหตุของวิกฤติครั้งนั้นให้ลึกลงไปกว่าคณะที่เขียนรายงานดังกล่าว คณะกรรมการที่มีชื่อเรียกกันว่า “ศปร. 2” ได้เสนอรายงานต่อรัฐบาลแล้ว เป็นที่น่าแปลกใจว่าเพราะอะไรจนกระทั่งวันนี้ก็ยังไม่มีการเปิดเผยรายงานนั้นและการกดดันให้รัฐบาลนำมาเปิดเผยก็ไม่เกิดขึ้น การค้นหานั้นพบความฉ้อฉลของคนที่รัฐบาลคิดว่าไม่น่าเปิดเผยใช่ไหม ? ถ้าใช่ก็หมายความว่าสังคมไทยของเรานี้มีผู้อยู่เหนือกฎหมายซึ่งจะเป็นปัจจัยที่ทำให้เมืองไทยตกอยู่ในวงจรอัปรีย์ด้วย

อนึ่ง แทนที่คนไทยส่วนใหญ่จะประณามพฤติกรรมอันส่อความไม่ชอบมาพากลของคนที่เกี่ยวข้องในการสร้างความร่ำรวยจากการลดค่าเงินบาทว่าเลวทรามต่ำช้าจนพวกเขาไม่รู้จะเอาหน้าไปไว้ที่ไหน กลับยกย่องบูชาพวกเขา ซ้ำร้ายยังเลือกพวกเขาให้เข้ามาบริหารประเทศเพื่อโกงบ้านโกงเมืองต่อไปได้อย่างสะดวกอีกด้วย การยกย่องบูชานักการเมืองที่มีความฉ้อฉลจนเป็นที่ประจักษ์แสดงออกมาจากการเลือกพวกเขาให้เข้าเป็นตัวแทนในรัฐสภาและในรัฐบาลซ้ำแล้วซ้ำอีกเพราะคนไทยส่วนใหญ่บอกว่า รับความฉ้อฉลของคนพวกนั้นได้ตราบใดที่ตนได้รับประโยชน์ ยิ่งกว่านั้น อีกจำนวนหนึ่งไม่หยุดอยู่แค่ยอมรับความฉ้อฉลของคนเลวทรามได้ หากพร้อมรับใช้พวกเขาถึงขนาดเผาบ้านเผาเมืองตัวเอง ปรากฏการณ์เหล่านี้จะชี้ให้เห็นอย่างอื่นไม่ได้นอกจาคนไทยส่วนใหญ่มีนิสัยขี้โกง

ความฉ้อฉลของคนไทยส่วนใหญ่ไม่จำกัดอยู่แค่ในวงข้าราชการ พนักงานของรัฐและนักการเมืองดังที่กล่าวถึง หากมีอยู่ทั่วไปในการดำเนินชีวิตประจำวันและการทำงานของแทบทุกองค์กร จากการฝ่าฝืนกฎจราจร การเข้าทำงานสาย การติดสินบนไปจนถึงการยักยอกของใช้ในสำนักงานและการโกงกันในกิจการต่าง ๆ การสำรวจความเห็นจึงพบว่าราว 85% ของผู้ตอบมองว่าความไม่ซื่อตรงในวงการธุรกิจเป็นของธรรมดา

ทุกครั้งที่มีการพูดกันเรื่องนี้ก็จะมีผู้แย้งว่า เมืองไทยไม่ใช่สังคมเดียวที่มีความฉ้อฉล นั่นเป็นความจริง แต่ประเด็นไม่ได้อยู่ที่ว่ามีความฉ้อฉลหรือไม่ หากอยู่ที่มีความฉ้อฉลสูงมากเท่าไร สังคมที่มีความฉ้อฉลสูงมีความก้าวหน้า หรือการพัฒนา ต่ำ ความจริงข้อนี้ดูจะเป็นสัจธรรมเพราะหากนำดัชนีของทั้งสองอย่างมาหาความสัมพันธ์กันจะได้ค่าสัมประสิทธิ์ชนิดแจ้งชัดแบบปฏิเสธไม่ได้ [ครั้งหนึ่งเมื่อผมนำดัชนีวัดระดับความฉ้อฉลขององค์กรความโปร่งใสสากลมาหาความสัมพันธ์กับระดับของรายได้ต่อหัวคนของประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก ค่าสัมประสิทธิ์ที่ออกมาคือ -0.86 มีรายละเอียดในหนังสือชื่อ “ไอเอ็มเอฟ ไอเอ็มเอฟ ไอเอ็มเอฟ” ซึ่งอาจดูได้ที่เว็บไซต์ www.openbase.in.th]

ผู้ติดตามอ่านวิวัฒนาการของโลกอย่างใกล้ชิดอาจแย้งว่าศีลธรรมจรรยาในประเทศก้าวหน้าก็กำลังถดถอยจนถึงวิกฤติเช่นกัน โดยเฉพาะผู้ที่อ่านหนังสือที่ผมอ้างถึงบ้างแล้ว เช่น เรื่อง Are We Rome? The Fall of an Empire and the Fate of America ของ Cullen Murphy และ Freefall: America, Free Markets, and the Sinking of the World Economy ของนักเศรษฐศาสตร์ชั้นรางวัลโนเบล Joseph Stiglitz (มีบทคัดย่อและวิจารณ์อยู่ในเว็บไซต์ www.sawaiboonma.com) เล่มแรกพิมพ์เมื่อปี 2550 ซึ่งสรุปในทำนองตั้งปริศนาว่าอเมริกากำลังจะล่มสลายหรือไม่เพราะความถดถอยทางศีลธรรมจรรยาดูคล้ายกับที่เกิดขึ้นในอาณาจักรโรมันก่อนล่มสลาย เล่มหลังเพิ่งพิมพ์ออกมาเมื่อต้นปีนี้ซึ่งผู้เขียนชี้นิ้วเลยว่า ปัญหาหนักหนาสาหัสทางเศรษฐกิจเกิดขึ้นเพราะวิกฤติทางศีลธรรมจรรยาของสังคมอเมริกัน

การอ่านเหตุการณ์ของผู้เขียนหนังสือทั้งสองเล่มจะถูกหรือไม่และอเมริกาจะประสบปัญหาถึงกับล่มสลายหรือไม่คนไทยไม่ควรรู้สึกอุ่นใจว่ามีเพื่อน เขาจะล่มสลายก็เรื่องของเขา ส่วนเรายังไม่ก้าวหน้าเท่าที่ควรจึงอย่าเพิ่งด่วนล่มสลายหรือติดอยู่ในวงจรอัปรีย์จะดีกว่า ประเด็นจึงอยู่ที่ว่าเราจะทำอย่างไร คณะกรรมการและสมัชชาปฏิรูปจะใช้เวลาหลายเดือนกว่าจะตั้งเป้าหมายออกมาและแสวงหามาตรการสำหรับปฏิรูปได้ ผมจะไม่เดาว่าพวกเขาจะตั้งอะไรเป็นเป้าหมายและจะเสนอให้ทำอะไรจึงจะบรรลุเป้าหมายนั้น ผมมองว่าถ้าเป้าหมายไม่เกี่ยวกับการลดความฉ้อฉลอย่างมีนัยสำคัญ การปฏิรูปจะเป็นการเสียเวลาและไม่คุ้มค่าเงิน หากพวกเขาตั้งเป้าหมายที่รวมทั้งการลดความฉ้อฉลของคนไทยเข้าไปด้วย โอกาสที่จะประสบความสำเร็จมีเพียงน้อยนิด ทั้งนี้เพราะทุกฝ่ายจะต้องให้ความร่วมมือแบบจริงจังอย่างต่อเนื่อง

ณ วันนี้ยังไม่มีแรงจูงใจอะไรที่จะทำให้คนไทยส่วนใหญ่ที่มีนิสัยฉ้อฉลลดละพฤติกรรมที่พวกตนทำมาตลอดชีวิต ส่วนนักการเมืองน้ำดีก็มีน้อย ยิ่งกว่านั้น การถ่ายทอดมรดกความฉ้อฉลไปถึงลูกหลานของนักการเมืองทราม ๆ ยังเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง สำหรับด้านรัฐบาล หากการเลือกตั้งครั้งต่อไปทำให้พรรคที่สนับสนุนนักโทษหนีคดีมีอำนาจ โอกาสที่คณะปฏิรูปจะทำอะไรให้เกิดผลดีไม่มีเลย

โดยสรุปการเปลี่ยนพฤติกรรมของคนไทยไปในทางที่ดีแบบมีนัยสำคัญจะเกิดขึ้นได้ต้องอาศัยการปฏิวัติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการปฏิวัติตัวเองของคนไทย ในกรณีที่จะปฏิรูปโดยปราศจากการปฏิวัติ โอกาสที่จะทำให้สังคมไทยก้าวพ้นวังวนของวงจรอัปรีย์แทบไม่มีเลย

ดร.ไสว บุญมา

ผมมองง่ายๆ ว่าการเพิ่มคุณภาพของคนไทย ต้องทำในสองด้านซึ่งมักเป็นที่รู้ๆ กันอยู่แล้ว คือ เพิ่มความสามารถทางเทคนิคสำหรับใช้ในการดำเนินชีวิตประจำวันและในการประกอบ อาชีพ และเพิ่มคุณธรรมอันเป็นฐานของการดำเนินชีวิต

การเพิ่มความสามารถทางด้านเทคนิคในสมัยก่อนส่วนใหญ่ มักได้มาจากการฝึกฝนกับคนในครอบครัวและในชุมชนรอบด้าน จากการทำกับข้าวไปจนถึงการทำไร่ทำนาและการค้าขาย ทั้งนี้  เพราะเมืองไทยยังไม่ค่อยมีสถาบันการศึกษา ณ วันนี้ เรามีสถาบันการศึกษาจำนวนมาก จากระดับปฐมวัยไปจนถึงอุดมศึกษา เพื่อรับทำหน้าที่ฝึกฝนให้บุคคลมีความสามารถโดยเฉพาะ แต่ระบบการศึกษากำลังประสบปัญหาหนักหนาสาหัสถึงขั้นวิกฤติ เนื่องจากผลิตคนที่มีความสามารถจริงๆ ได้อย่างเชื่องช้า เพราะมัวหลงผิดอยู่ที่การยึดติดใบปริญญามากกว่าการเพิ่มความสามารถที่แท้ จริง วิกฤติในด้านนี้คงเป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัดแล้ว เมื่อการทดสอบความรู้พบว่าครูส่วนใหญ่สอบไม่ผ่านฐานความรู้ที่ตนเป็นผู้สอน !

อนึ่ง การมีสถาบันการศึกษามากมายไม่ได้หมายความว่าการศึกษานอกสถาบันจะลดความสำคัญ ลง ตรงข้าม มันยิ่งมีความสำคัญมากขึ้น เนื่องจากโลกปัจจุบันเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ในด้านนี้ เราก็กำลังมีปัญหาหนักมากซึ่งเกิดจากสองปัจจัย คือ คนไทยไม่ค่อยอ่านและมีฐานการคิดเชิงวิเคราะห์ต่ำ การศึกษาในสถาบันของเรามีเป้าหมายให้คนไทยรักการอ่าน และเพิ่มฐานการคิดเชิงวิเคราะห์มานมนาน แต่เรายังห่างไกลเป้าหมายนั้นมาก

คุณธรรมอันเป็นฐานของการดำเนินชีวิตเป็นต้นตอของปัญญาส่วนใหญ่ของสังคม ไทยในปัจจุบัน ฉะนั้น การปฏิรูปต้องเริ่มจากการเพิ่มคุณธรรมอย่างเร่งด่วน ไม่เช่นนั้น การเพิ่มความสามารถทางด้านเทคนิคจะเกิดผลร้าย เมื่อความสามารถถูกนำไปใช้ในทางชั่ว เนื่องจากเรื่องคุณธรรมมีความกว้างลึกมากจนยากแก่การสรุปสั้นๆ ฉะนั้น จะขอนำคำพูดของประธานคณะกรรมการปฏิรูปมาเป็นข้อเสนอ คำพูดของประธานเกิดขึ้นในงานสัมมนาทางวิชาการของสถาบันวิจัยเพื่อพัฒนา ประเทศไทยที่หาดจอมเทียนเมื่อเดือนธันวาคม 2549 ซึ่งมีใจความว่า คุณธรรมของคนไทยไม่ค่อยสูงเนื่องจากคนไทยมีขี้สี่อย่าง คือ “ขี้โกง ขี้เกียจ ขี้โอ่ ขี้อิจฉา” การลดขี้สี่อย่างนี้ จึงมีค่าเท่ากับการเพิ่มคุณธรรม ในบรรดาขี้เหล่านี้ ขี้โกงเป็นปัจจัยร้ายแรงที่สุด จึงต้องได้รับความใส่ใจให้ลดลงอย่างเร่งด่วนที่สุด รัฐบาลและคนไทยสามารถทำได้โดยไม่ต้องรอข้อเสนอของคณะกรรมการและสมัชชา ปฏิรูป

ขี้แต่ละอย่างมีส่วนประกอบมากมาย ซึ่งผมขยายความไว้ในหนังสือชื่อ “มองเมืองไทย : จากสิบปีของการใช้หนี้แผ่นดิน” หนังสือเล่มนี้พร้อมกับหนังสือชื่อ “ทางข้ามเหว : แนวคิดสำหรับแก้วิกฤติไทย” ผมได้มอบให้กับมือประธานคณะกรรมการปฏิรูปที่สยามสมาคมเมื่อวันที่ 11 มีนาคม 2552 แล้ว เล่มหลังมีข้อเสนอต่อรัฐบาลเรื่องมาตรการและนโยบายที่จะพาเมืองไทยไปสู่การ พัฒนาแบบยั่งยืนในกรอบของแนวคิดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียง ประธานจะได้นำกลับไปบ้าน และเปิดอ่านบ้างหรือเปล่าผมไม่สามารถหยั่งรู้ได

สำหรับรัฐบาล ผมได้มอบหนังสือทั้งสองเล่มให้แก่รัฐมนตรีถาวร เสนเนียม ที่โรงแรมรอยัลปริ๊นเซส เมื่อวันที่ 16 มีนาคม 2552 พร้อมกับฝากให้ท่านนำไปมอบให้นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ด้วย ณ วันนี้ คงยังไม่มีผู้ใดเปิดอ่าน หากการที่นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังไปรับฟังความคิดเห็น ของประชาชนทางโทรศัพท์ไม่ใช่เป็นความตั้งใจจะสร้างภาพ ขอให้ท่านไปอ่าน หรืออย่างน้อยให้ผู้ช่วยอ่านแล้วสรุปให้ท่านฟัง หนังสือสองเล่มนั้น ถ้าท่านต้องการความคิดเห็นของประชาชนอีกคนหนึ่ง

สำหรับผู้อ่านที่อาจสนใจแต่ยังไม่มีโอกาสเห็นหนังสือสองเล่มนั้น ขอเรียนว่าร้านหนังสือบางแห่งอาจยังมีวางขาย แต่ท่านไม่จำเป็นต้องไปซื้อเพราะผมหาโอกาสมอบให้กัลยาณมิตรอยู่เรื่อยๆ และตั้งใจว่าในงานสัปดาห์หนังสือในเดือนตุลาคมผมจะนำไปมอบให้อีก รายละเอียดจะแจ้งไว้ในเว็บไซต์ www.sawaiboonma.com ขอเรียนด้วยว่า ผมได้มอบต้นฉบับของหนังสือเล่มที่สองให้แก่ศูนย์ข้อมูลข่าวสารปฏิรูปประเทศ ไทยของสำนักข่าวสถาบันอิศราไปแล้วเมื่อวันที่ 5 กรกฎาคมที่ผ่านมา ตามความเข้าใจว่า ศูนย์ข้อมูลนั้นจะนำไปขึ้นเว็บไซต์ www.thaireform.in.th ให้ผู้อ่านดึงออกมาได้เมื่อต้องการ

ผมมองว่างานของคณะกรรมการและสมัชชาปฏิรูป เป็นงานที่หินที่สุดและโอกาสที่จะประสบความสำเร็จแทบไม่มี ทั้งนี้ เพราะการปฏิรูปจะต้องได้รับการสนับสนุนอย่างต่อเนื่องจากคนไทยส่วนใหญ่ และจากรัฐบาลด้วยการเปลี่ยนพฤติกรรม ผมมองว่าคนไทยส่วนใหญ่ยังมองไม่เห็นว่าชาติบ้านเมืองกำลังประสบวิกฤติทาง คุณธรรม จึงไม่พร้อมที่จะเปลี่ยนพฤติกรรมไปในทางสร้างสรรค์ ยิ่งถ้าแกนนำรัฐบาลเปลี่ยนไปเป็นพรรคของผู้สนับสนุนนักโทษหนีคดี โอกาสจะสำเร็จไม่มีเลย ฉะนั้น เรายังไม่ควรรีบตำหนิคณะปฏิรูป นอกจากจะเป็นกรณีที่พวกเขาผลาญงบประมาณ โดยมุ่งหว่านให้แก่สมัครพรรคพวกของตน

ดร.ไสว บุญมา พิมพ์ในคอลัมน์ บ้านเขาเมืองเรา หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันที่ 16 กรกฎาคม 2553

หนึ่งปีหลังจากฝ่ายคอมมิวนิสต์พ่ายแพ้ ปราชญ์ทางประวัติศาสตร์ชื่อ ฟรานซิส ฟูกุยามา (Francis Fukuyama) พิมพ์หนังสือชื่อ “วันสิ้นประวัติศาสตร์” (The End of History and the Last Man) ออกมา เขาประเมินว่า ต่อไปนี้ชาวโลกจะไม่มีข้อถกเถียงกันเพราะความแตกต่างทางด้านความคิดอีกแล้วเนื่องจากระบอบประชาธิปไตยผสมกับตลาดเสรีมีคำตอบให้ชาวโลกทุกอย่าง แต่เวลาผ่านไปเพียงไม่นาน เหตุการณ์ต่าง ๆ บ่งชี้ให้เห็นจนเป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัดว่า ฟูกุยามาประเมินผิดถนัด

สังคมที่ใช้ระบอบประชาธิปไตยประกอบกับตลาดเสรีซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ทางซีกโลกตะวันตกและมีสหรัฐอเมริกาเป็นหัวจักรใหญ่พยายามผลักดันให้ระบบเศรษฐกิจเป็นตลาดเสรีแบบตกขอบ นั่นคือ รัฐบาลปล่อยให้ภาคเอกชนทำอะไร ๆ ได้ตามใจชอบเกือบทั้งหมด แนวคิดนี้มีชื่อเรียกกันอย่างไม่เป็นทางการว่า “ฉันทามติแห่งกรุงวอชิงตัน” (Washington Consensus) ตัวอย่างที่บ่งชี้เป็นอย่างดีว่าฉันทามติแห่งกรุงวอชิงตันไม่มีคำตอบสุดท้ายเกิดขึ้นในสหรัฐอเมริกาเองโดยเฉพาะการเก็งกำไรที่นำไปสู่ภาวะฟองสบู่ทางเศรษฐกิจ วิกฤติใหญ่เกิดขึ้นอย่างน้อยสองครั้งหลังฟองสบู่แตกในช่วงเวลาสองทศวรรษที่ผ่านมา ล่าสุดเป็นการแตกของฟองสบู่อันเนื่องมาจากการเก็งกำไรในภาคอสังหาริมทรัพย์ซึ่งเกิดขึ้นเพราะรัฐบาลปล่อยให้ภาคการเงินเล่นแร่แปรธาตุทางการเงินกันอย่างเอิกเกริกจนเกือบจะทำให้เศรษฐกิจทั้งโลกล่มจม

ประเทศกำลังพัฒนาส่วนใหญ่ที่พยายามใช้ระบอบประชาธิปไตยประกอบกับตลาดเสรีก็ประสบปัญหาไม่น้อยกว่าประเทศที่ก้าวหน้ามากแล้ว ในกลุ่มนี้ เมืองไทยเป็นตัวอย่างที่ดีแห่งหนึ่งเนื่องจากหลังการเปิดตลาดเสรีทางการเงินเพียงไม่นาน วิกฤติเศรษฐกิจปี 2540 ก็ประทุออกมา ส่วนในด้านการบริหารประเทศ หลังจากมีรัฐธรรมนูญปี 2540 ซึ่งผู้เชี่ยวชาญพากันมองว่ามีความเป็นประชาธิปไตยสูงได้ไม่นาน วิกฤติทางการเมืองก็ประทุออกมา วิกฤติการเมืองมีความต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบันเพราะคนไทยส่วนใหญ่ไม่มีความเป็นประชาธิปไตยอยู่ในหัวใจอย่างแท้จริง ซ้ำร้าย จำนวนมากยังมีความฉ้อฉลอยู่ในกมลสันดานอีกด้วย

ในระหว่างที่ฝรั่งทางซีกโลกตะวันตกกำลังหลงระเริงว่าตนเองมีคำตอบทุกอย่างดังที่ฟูกุยามาคิดนั้น จีนบนผืนแผ่นดินใหญ่มีความเห็นต่างอย่างมีนัยสำคัญ นั่นคือ จีนมองว่าตลาดเสรีต้องมีรัฐบาลควบคุมดูแลอย่างใกล้ชิดและประเทศจะพัฒนาเศรษฐกิจให้พ้นจากความล้าหลังได้จะต้องสร้างวินัยให้เกิดขึ้นในสังคม การสร้างวินัยในสังคมจะทำได้ต้องใช้การบริหารแนวเผด็จการโดยเฉพาะเพื่อลดความฉ้อฉลให้ต่ำโดยทำโทษผู้ฉ้อฉลถึงขั้นประหารชีวิต

เนื่องจากในช่วงเวลา 20 ปีที่ผ่านมา จีนพัฒนาได้รวดเร็วกว่าทุกประเทศในโลก ชาวตะวันตกส่วนหนึ่งจึงเริ่มมองว่าแนวทางของจีนน่าจะเป็นทางออกที่ดีโดยเฉพาะสำหรับประเทศที่ยังล้าหลังทางด้านเศรษฐกิจ เมื่อไม่นานมานี้มีหนังสือ 3 เล่มเขียนโดยชาวตะวันตกหยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมาเสนอโดยเล่มหนึ่งใช้ชื่อซึ่งมีความหมายว่า “ฉันทามติแห่งนครปักกิ่ง” คือ The Beijing Consensus: How China’s Authoritarian Model Will Dominate the Twenty-First Century เขียนโดย Stefan Halper; The End of the Free Market: Who Wins the War between States and Corporations? เขียนโดย Ian Bremmer; และ Freedom for Sale: Why the World Is Trading Democracy for Security เขียนโดย John Kampfner

สำหรับคนไทยที่ตาไม่บอดเพราะหลงใหลในลัทธิต่าง ๆ เรื่องนี้น่าจะเป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัดแก่สายตามานานแล้วเนื่องจากสิงคโปร์สร้างวินัยด้วยการใช้การบริหารตามแนวเผด็จการในกรอบของระบอบประชาธิปไตยพร้อมกับการใช้ระบบตลาดเสรีที่ไม่ตกขอบได้ผลมาก่อนจีน ตามที่ทราบกันดี สิงคโปร์พยายามสร้างวินัยในสังคมด้วยมาตรการอันเข้มงวดถึงขนาดห้ามเคี้ยวหมากฝรั่งและบ้วนน้ำลายในที่สาธารณะ คนไทยโดยทั่วไปอาจไม่ยอมรับว่าสังคมไทยขาดวินัยระดับร้ายแรง แต่การที่การพัฒนาประชาธิปไตยเป็นไปอย่างต้วมเตี้ยมมากว่า 78 ปีและเมื่อเปิดตลาดเสรีให้กว้างก็ยังผลให้เกิดวิกฤติเศรษฐกิจปี 2540 น่าจะชี้บ่งอย่างดีแล้วว่า ถ้าวินัยของสังคมไทยยังอยู่ในระดับเดิม การจะพัฒนาให้ก้าวหน้าต่อไปแทบไม่มี

นับเป็นนิมิตดีที่เมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา นายกรัฐมนตรีตัดสินใจจะแต่งตั้งกรรมการขึ้นมาสองคณะเพื่อปฏิรูปประเทศพร้อมกับพูดว่าปัญหาใหญ่ของไทยได้แก่ความฉ้อฉล ในบรรดาประเด็นต่าง ๆ ที่คณะกรรมการจะพิจารณา เรื่องเมืองไทยควรจะยึดแนวไหนในช่วง 20 ปีข้างหน้าระหว่างฉันทามติแห่งกรุงวอชิงตันและฉันทามติแห่งนครปักกิ่งเพื่อสร้างวินัยในสังคมและลดความฉ้อฉลควรถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นประเด็นสำคัญที่สุดประเด็นหนึ่งด้วย เมื่อวันศุกร์ที่แล้ว ผมเสนอว่าถ้าจะปฏิรูปประเทศกันอย่างจริงจัง เมืองไทยต้องมีรัฐบาลอันเกิดจากราชประชาสมาสัยบริหารประเทศไปสัก 5 ปี วันนี้ขอย้ำข้อเสนอนั้นอีกครั้ง

ดร.ไสว บุญมา พิมพ์ในคอลัมน์ บ้านเขาเมืองเรา หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันที่ 2 กรกฎาคม พ.ศ.2553

กฎเกณฑ์ของระบบตลาดเสรีมีอยู่ว่า ภาครัฐเป็นกรรมการให้ภาคเอกชนแข่งขันกันผลิตสินค้าและบริการให้มีประสิทธิภาพ ในบางกรณีภาครัฐอาจเข้าไปมีบทบาทโดยตรงในการผลิตสินค้าและบริการบ้าง แต่ยังต้องคงไว้ซึ่งการทำหน้าที่ของผู้รักษากฎเกณฑ์ นั่นคือ พนักงานของรัฐจะต้องไม่มีผลพลอยได้จากนโยบายและมาตรการของรัฐ ภาครัฐจะมีบทบาทเท่าไรก็แล้วแต่สังคมที่นำไปใช้จะเห็นเหมาะสม ภาครัฐมีบทบาทต่ำมากหากการประยุกต์ใช้เป็นไปในแนว “ฉันทามติแห่งกรุงวอชิงตัน” ประเทศที่มีความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจในขณะนี้ใช้ระบบตลาดเสรีที่รัฐมีบทบาทสูงบ้างต่ำบ้าง เช่น ในฝรั่งเศสและอีกหลายประเทศในยุโรป รัฐมีบทบาทสูงกว่าในสหรัฐอเมริกา แม้จะก้าวหน้ามาก แต่ย่อมเป็นที่ประจักษ์แล้วว่า ผู้ใช้ระบบตลาดเสรีก็ยังมีปัญหาไม่ว่าจะใช้แนวที่ภาครัฐมีบทบาทต่ำหรือสูง ในสภาพเช่นนี้จึงมีผู้เสนอ “ภาคที่สาม” ขึ้นมาแก้ปัญหาของสังคม พีเตอร์ ดรักเกอร์ เป็นหนึ่งในบรรดาผู้ต้องการพัฒนาภาคนี้

การเอ่ยชื่อพีเตอร์ ดรักเกอร์ คงทำให้ผู้อ่านส่วนใหญ่นึกถึงกูรูผู้บุกเบิกและเผยแพร่วิชาบริหารจัดการยุคใหม่ไปทั่วโลก วิชาบริหารจัดการที่มักนึกถึงกันได้แก่ด้านการแสวงหากำไรของภาคเอกชน น้อยคนนักจะนึกถึงด้านสำคัญที่อาจารย์ดรักเกอร์ทุ่มเทให้ในตอนปลายชีวิตของท่าน นั่นคือ ด้านการกุศลอันเป็นภาคเอกชนที่ไม่แสวงหากำไรเป็นที่ตั้ง การกุศลที่อาจารย์ดรักเกอร์ทุ่มเทให้ไม่ได้หมายถึงชนิดที่ผู้สูงอายุไทยไปถือศีลกินเจ หากเป็นการช่วยองค์กรเอกชนให้มีประสิทธิภาพมากขึ้นเนื่องจากท่านมองว่า ในอนาคตบทบาทของการกุศลจะต้องมีความสำคัญทัดเทียมกับของภาครัฐและของภาคเอกชนที่มุ่งแสวงหากำไร สังคมมนุษย์จึงจะแก้ปัญหาอันเกิดจากจุดอ่อนของระบบตลาดเสรีได้ ดังเป็นที่ทราบกันดี อาจารย์ดรักเกอร์มีแนวคิดหลากหลายและส่วนใหญ่มีความเป็นอมตะ ในฐานะที่เคยเป็นนักศึกษาของมหาวิทยาลัยในระหว่างที่ท่านสอนอยู่และได้สัมผัสแนวคิดของท่านอย่างต่อเนื่อง ขอนำเรื่องเกี่ยวกับการกุศลมาเล่าคร่าว ๆ สำหรับผู้ที่มีเวลา อาจไปอ่านบทที่ 25 ของหนังสือชื่อ The Essential Drucker ซึ่งพิมพ์เมื่อปี 2544 หรือ 4 ปีก่อนที่ท่านจะถึงแก่กรรม

อาจารย์ดรักเกอร์มองว่า ในช่วงเวลาที่จะมาถึง ปัญหาของโลกจะหนักหนาสาหัสมากเนื่องจากปัจจัยหลายอย่าง เช่น จำนวนคนชราจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วและโรคภัยไข้เจ็บจะต้องการการรักษาพยาบาลที่สลับซับซ้อนยิ่งขึ้น อาจารย์มองว่า ปัญหาที่ระบบตลาดเสรีไม่สามารถแก้ได้ซึ่งจะต้องอาศัยการกุศลเข้าช่วยมีอยู่ด้วยกันสองด้านคือ ด้านแรก จำนวนคนจน คนทุพพลภาพ คนที่ได้รับผลกระทบจากสงครามและความขัดแย้งต่าง ๆ รวมทั้งความชั่วร้ายของรัฐบาล และการเปลี่ยนแปลงทางโครงสร้างของเศรษฐกิจจะเพิ่มขึ้น ด้านที่สองเป็นของใหม่ซึ่งเกิดจากจิตใจที่โหยหาความหมายและความอบอุ่น ความโหยหามีที่มาจากวิวัฒนาการสองทางคือ ทางแรกเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างภาครัฐกับบทบาทของบุคคล ในปัจจุบันนี้บุคคลรู้สึกว่าตัวเองมีบทบาทในสังคมน้อยลงจนไม่สามารถทำอะไรที่มีความหมายในฐานะพลเมืองได้ ไม่ว่าจะเป็นในประเทศใหญ่หรือในประเทศเล็ก ทางที่สองเกี่ยวกับการเพิ่มขึ้นของสังคมเมืองและการโยกย้ายถิ่นฐานบ้านเรือนบ่อย ๆ ยังผลให้ชุมชนดั้งเดิมถูกทำลาย ชุมชนเป็นศูนย์รวมทางร่างกายและจิตใจของบุคคลซึ่งมีผลในการสร้างความอบอุ่นและมั่นคง ปราศจากชุมชน บุคคลย่อมรู้สึกว้าเหว่

………………………..

<< ในโลกแห่งความอลวน ความแตกต่างระหว่างภาวะเบื้องต้นเพียงเท่าเศษผงอาจวิวัฒน์ไปเป็นปรากฏการณ์ ที่มีรูปร่างคล้ายผีเสื้อขนาดยักษ์

…………………………

เนื่องจากภาคเอกชนในระบบตลาดเสรีที่มุ่งแสวงหาเฉพาะกำไรและภาครัฐไม่สามารถแก้ปัญหาดังกล่าวได้ ชาวโลกโดยทั่วไปจึงมองว่าองค์กรการกุศลซึ่งเป็นภาคเอกชนที่ไม่แสวงหากำไรจะสามารถแก้ปัญหาทั้งสองด้านได้เป็นอย่างดี องค์กรจำพวกนี้จึงผุดขึ้นทั่วโลก แต่องค์กรการกุศลมักมีประสิทธิภาพต่ำเพราะขาดความสามารถทางด้านการบริหารจัดการ อาจารย์ดรักเกอร์จึงอุทิศเวลาส่วนใหญ่ในตอนปลายชีวิตอันยืนยาวถึง 95 ปีของท่านช่วยองค์กรทางด้านนี้ให้มีประสิทธิภาพเพิ่มขึ้น แต่ในขณะนี้ดูจะยังไม่มีการประเมินกันอย่างจริงจังว่า องค์กรการกุศลโดยทั่วไปมีประสิทธิภาพสูงขึ้นตามที่อาจารย์ดรักเกอร์คาดหวังหรือไม่ หากมองเรื่องราวของสองอภิมหาเศรษฐีบิลล์ เกตส์ และวอร์เรน บัฟเฟตต์ เป็นตัวอย่าง องค์กรจำพวกนี้มีประสิทธิภาพเป็นบางแห่งเท่านั้น

เป็นที่ทราบกันดีแล้วว่า บิลล์ เกตส์ ได้สละทรัพย์สินส่วนตัวกว่า 3 หมื่นล้านดอลลาร์เพื่อการกุศลผ่านการก่อตั้งมูลนิธิขึ้นมาบริหารจัดการและในอนาคตเขาจะสละเพิ่มอีก เมื่อกลางปี 2551 เขาเกษียณจากบริษัทไมโครซอฟท์ด้วยอายุเพียง 53 ปีเพื่อทุ่มเทเวลาบริหารมูลนิธิให้มีประสิทธิภาพสูงเช่นเดียวกับไมโครซอฟท์ วอร์เรน บัฟเฟตต์ ก็ต้องการสละทรัพย์สินกว่า 3 หมื่นล้านดอลลาร์เพื่อการกุศลเช่นกัน แต่เขาจะไม่ตั้งมูลนิธิในแนวนั้นขึ้นมาเอง หลังจากมองหาช่องทางอยู่นาน เขาตัดสินใจจะบริจาคทรัพย์สินให้มูลนิธิของบิล เกตส์ เนื่องจากเขามั่นใจในประสิทธิภาพของการบริหารจัดการของมูลนิธินั้น ตัวอย่างนี้น่าจะชี้บ่งว่า ทั้งที่สหรัฐอเมริกามีมูลนิธิมากมาย แต่โดยทั่วไปยังขาดประสิทธิภาพดังที่อาจารย์ดรักเกอร์ประเมินไว้ สำหรับในเมืองไทย ผู้อ่านบทความนี้คงมีความประทับใจอยู่บ้างแล้วว่าไม่น่าจะมีประสิทธิภาพมากนัก

หากองค์กรการกุศลยังขาดประสิทธิภาพจนไม่สามารถมีบทบาททัดเทียมกับภาครัฐและภาคเอกชนที่มุ่งแสวงหากำไรได้ โลกอาจเดินเข้าสู่ทางแห่งความล่มสลายเมื่อเกิดจุดพลิกผันสำคัญยิ่งในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า เออร์วิน ลาสซโล ปราชญ์ชาวฮังกาเรียน อธิบายเรื่องจุดพลิกผันสำคัญยิ่งนี้ไว้ในหนังสือชื่อ The Chaos Point: The World at the Crossroads ซึ่งมีบทคัดย่อเป็นภาษาไทยอยู่ในหนังสือชื่อ “กะลาภิวัตน์” จากมุมมองของลาสซโล จุดพลิกผันสำคัญยิ่งจะเกิดในปี 2555 ทั้งนี้เพราะเท่าที่ผ่านมา ไม่ว่าจะเป็นด้านจรรยาบรรณ ด้านสิ่งแวดล้อม หรือด้านความสำพันธ์ระหว่างมนุษย์ แนวโน้มบ่งไปในทางเลวร้ายซึ่งจะพาโลกเข้าสู่ทางแห่งความล่มสลายหากไม่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างแท้จริง แต่เขามองว่ามันยังไม่สายเกินไปและหากชาวโลกร่วมกันแก้แนวโน้มเหล่านั้นได้ โลกก็จะเดินเข้าทางแห่งความยั่งยืน ณ วันนี้ โลกจึงอยู่ในภาวะกระดานหกที่ยังมีโอกาสไปตกข้างไหนก็ได้ ส่วนจะไปตกข้างไหนแบบถาวรขึ้นอยู่กับการกระทำของชาวโลกจากวันนี้ถึงปี 2555

อาจเป็นเหตุบังเอิญที่ 2555 เป็นปีที่ชาวมายา นอสตราดามุสและหลวงปู่ฐิติลาโภ ภิกขุ ต่างทำนายไว้ว่า จะเกิดเหตุการณ์สำคัญยิ่งต่อโลกมนุษย์ อาณาจักรมายาอยู่ในแถบอเมริกากลางซึ่งมีความเชี่ยวชาญด้านดาราศาสตร์และได้ล่มสลายไปราว 1,000 ปีแล้ว ภาพยนตร์เรื่อง “วันสิ้นโลก 2012” วางอยู่บนสมมติฐานที่ตีคำทำนายของชาวมายาว่า ในปี 2555 ดวงอาทิตย์จะปะทุขนานใหญ่ยังผลให้แผ่นดินไหวและภูเขาไฟระเบิดจนก่อให้เกิดคลื่นยักษ์ทำลายเกือบทุกอย่างบนผิวโลก นอสตราดามุสเป็นโหรชื่อดังชาวฝรั่งเศสซึ่งทำนายไว้เมื่อราว 500 ปีที่ผ่านมา ส่วนหลวงปู่ฐิติลาโภ ภิกขุ เป็นพระที่ก่อนจะสละทางโลกไปยึดทางธรรมเป็นแนวนำชีวิตรับราชการอยู่นานหลังเรียนจบปริญญาจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ท่านทำนายเมื่อปี 2552 ตอนนั้นท่านอายุ 108 ปี ชาวมายา นอสตราดามุสและหลวงปู่ฐิติลาโภ ภิกขุ ดูจะเห็นอะไรที่คนทั่วไปมองไม่เห็น

เรามีเวลาไม่มากหากมองจากมุมของคำทำนายดังกล่าว แล้วเราจะทำอย่างไร ?

จากมุมมองของอาจารย์ดรักเกอร์ คำตอบคงเป็นที่ประจักษ์อย่างแจ้งชัดว่า กระบวนการและองค์กรการกุศลต้องเพิ่มทั้งจำนวนคนที่มีส่วนร่วมและประสิทธิภาพอย่างเร่งด่วน สำหรับในเมืองไทยภาระขององค์กรดังกล่าวยากลำบากกว่าของในประเทศก้าวหน้า ทั้งนี้เพราะแนวโน้มในเมืองไทยเลวร้ายกว่า ไม่ว่าจะเป็นด้านจรรยาบรรณ ด้านสิ่งแวดล้อมและด้านความขัดแย้งของคน ยิ่งกว่านั้น ปัญหาของเมืองไทยเลวร้ายยิ่งขึ้นเพราะภาครัฐกับภาคเอกชนแยกกันไม่ออกเมื่อนักธุรกิจการเมืองและนักเลือกตั้งได้เข้าไปควบคุมกระบวนการทำงานของรัฐแล้วเป็นส่วนใหญ่ จากมุมมองนี้ โอกาสที่เมืองไทยจะเดินไปสู่ทางแห่งความยั่งยืนดูแทบไม่มีเลย แน่ละ หากคนไทยส่วนใหญ่คิดเช่นนั้น กระดานหกย่อมไปตกทางด้านความล่มสลายในปี 2555 แน่นอน ประเด็นจึงอยู่ที่ว่า ผู้ที่มีความรู้ความเข้าใจจะทำอย่างไรเพื่อมิให้คนส่วนใหญ่ไม่คิดเช่นนั้น

ทางออกมีส่วนประกอบหลากหลาย แต่ขอสรุปง่าย ๆ โดยการแบ่งออกเป็นสองส่วนคือ ส่วนการปฏิบัติและส่วนความเชื่อมั่น ในเบื้องแรก คงไม่แปลกถ้าจะตั้งสมมติฐานว่าผู้ทำงานด้านการกุศลในปัจจุบันนี้เป็นผู้ที่เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมและยึดความถูกต้องไว้เหนือผลประโยชน์ส่วนตน เช่น หากรัฐบาลต้องการเก็บภาษีที่มีความสำคัญยิ่งต่อการพัฒนารวมทั้งภาษีที่ดินและภาษีเพื่อจำกัดการบริโภคสินค้าและบริการที่ไม่ค่อยมีอรรถประโยชน์ เขาจะสนับสนุนแม้ตัวเองจะได้รับผลกระทบในทางลบก็ตาม งานสำคัญด้านหนึ่งของผู้ปฏิบัติซึ่งอาจเรียกว่าผู้มีจิตสาธารณะจะต้องเป็นการมุ่งขยายเครือข่ายด้วยวิธีขายตรงให้กว้างออกไปเรื่อย ๆ อนึ่ง การจะชักชวนผู้อื่นมาร่วมได้ ตัวเองต้องมีทั้งความรู้ความเข้าใจและปฏิบัติไปตามนั้นเป็นตัวอย่าง เช่น ผู้มีจิตสาธารณะจะต้องเข้าใจว่าต้นตอของแนวโน้มต่าง ๆ ที่กำลังสร้างปัญหาในปัจจุบันเกิดจากการเดินสวนทางกันของทรัพยากรซึ่งกำลังลดลงและความต้องการที่กำลังเพิ่ม “ทรัพยากรโลกมีจำกัด”เป็นสัจพจน์และไม่สามารถเพิ่มได้นอกจากจะไปเอามาจากโลกอื่น ฉะนั้น ทางที่เราจะทำให้เกิดการส่วนทางกันหมดไปคือการจำกัดการใช้ทรัพยากร การจำกัดอาจเกิดได้ง่าย ๆ จากสองทางคือ ถ้ายังไม่สายเกินไปก็จำกัดการมีลูก และใช้ทรัพยากรบนฐานของความจำเป็น เมื่อไรทรัพยากรและการใช้กลับอยู่ในภาวะสมดุล หรือไม่สวนทางกัน การขัดแย้งระหว่างคนกับธรรมชาติและระหว่างคนกับคนย่อมลดลงยังผลให้ปัญหาสารพัดอย่างรวมทั้งที่อ้างถึงข้างต้นลดลงด้วย

เนื่องจากแนวโน้มในเมืองไทยดูจะเลวร้ายกว่าในประเทศก้าวหน้า เป็นไปได้สูงว่าผู้มีจิตสาธารณะจะท้อถอยเมื่อต้องประสบกับอุปสรรคหนักหนาสาหัส การไม่ถอดใจจะไม่เกิดขึ้นหากเขาเชื่อมั่นว่ายังไม่สายเกินไปที่จะเปลี่ยนแนวโน้มให้ไปในทางแห่งความยั่งยืน การเชื่อมั่นนี้ควรมีทฤษฎีผีเสื้อกระพือปีกเป็นหลักยึด ทฤษฎีผีเสื้อกระพือปีกประยุกต์มาจากทฤษฎีความอลวน (Chaos Theory) ซึ่ง เอ็ดเวอร์ด ลอเรนซ์ เป็นหัวจักรใหญ่ในการก่อตั้งและเออร์วิน ลาสซโล นำมาประยุกต์ใช้ในการวิจัยและเขียนหนังสือที่อ้างถึง ทฤษฎีนี้สามารถพิสูจน์ได้ว่าในภาวะที่เหมาะสม แรงลมจากปีกผีเสื้อเพียงตัวเดียวในเมืองไทยจะทำให้เกิดพายุใหญ่ในอเมริกา ฉะนั้น ผู้ที่มีความรู้ความเข้าใจและจิตสาธารณะจะต้องบุกบั่นต่อไปแม้ตนจะทำไม่ได้มากเท่าพีเตอร์ ดรักเกอร์ บิลล์ เกตส์และวอร์เรน บัฟเฟตต์ เพื่อรอภาวะที่เหมาะสมซึ่งจะทำแรงลมจากปีกผีเสื้อน้อย ๆ ของตนให้มีผลเป็นลมพายุ

ดร.ไสว บุญมา พิมพ์ครั้งแรกในนิตยสาร ธุรกิจกับสังคม

ย้อนไปในสมัยที่เมืองไทยมีมหาวิทยาลัยเพียงสี่ห้าแห่ง ผู้ที่มีพื้นฐานทางวิชาการแข็งแกร่งจริงๆ เท่านั้น จึงจะมีโอกาสเข้าเรียน ส่วนผู้ที่ไม่มีโอกาสแต่พอมีฐานะมักพากันไปเรียนที่ประเทศฟิลิปปินส์เนื่อง จากในสมัยนั้นฟิลิปปินส์มีมหาวิทยาลัยมากกว่าเมืองไทยหลายเท่า ทำให้การเข้าเรียนค่อนข้างง่าย ฟิลิปปินส์ผลิตผู้มีปริญญาออกมามากมาย จนส่วนหนึ่งแทบไม่มีค่าและถูกคนไทยเยาะเย้ยว่าเป็นปริญญาห้องแถว เรื่องนี้ผมมีข้อมูลยืนยันจากวันที่ผมไปทำงานอยู่ในฟิลิปปินส์เมื่อ 35 ปีก่อน ตอนนั้นผู้มาสมัครทำงานแม่บ้านบางคนมีปริญญา แต่ก็ยังดีที่เขายอมทำงานซึ่งคนไทยผู้มีปริญญาโดยทั่วไปมองว่าต่ำกว่าสถานะ อันสูงส่งของตน

ณ วันนี้ เมืองไทยมีมหาวิทยาลัยไม่ต่างกับฟิลิปปินส์ในสมัยนั้น และมาตรฐานส่วนหนึ่งก็ต่ำเช่นเดียวกันกับของเขา ครูปริญญาของเราสอบไม่ผ่านข้อสอบชั้นมัธยม เพราะส่วนหนึ่งของปริญญาได้มาจากมหาวิทยาลัยที่ใช้กระบวนการห้องแถว กระบวนการนี้มีส่วนประกอบหลักๆ สองอย่าง คือ ส่วนหนึ่งเปิดสถาบันให้เรียนกันในวันหยุดสุดสัปดาห์ และอีกส่วนหนึ่งออกไปเช่าห้องว่างตามสถานที่ต่างๆ นอกสถาบัน เพื่อเปิดสอนกันอย่างเสรี การศึกษาในระดับมหาวิทยาลัย จึงมีลักษณะของการทำกิจการร้านค้าจำพวก 7-Eleven โดยยึดหลักการดำเนินงานง่ายๆ ว่า “จ่ายครบจบแน่นอน” ถ้าเราไม่ขุดรากถอนโคนออกจากการจัดการศึกษาระดับมหาวิทยาลัยชนิดนี้ อีกไม่นานเมืองไทยจะมีผู้จบปริญญาที่อ่านภาษาไทยไม่ออก ทั้งนี้ เพราะต่อไปมหาวิทยาลัยจะเปิดให้เรียนทางอินเทอร์เน็ตกันมากขึ้น แต่ไม่กวดขันในการทำงานส่งและการทดสอบความรู้ยังผลให้ผู้อยากได้ปริญญาจ้าง ผู้อื่นมาทำงานส่งแทนได้ตามใจชอบ

การเผาโรงเรียนเกิดขึ้นไม่นานหลังการเผาบ้านเผาเมืองของผู้ชุมนุมประท้วง รัฐบาลที่สี่แยกราชประสงค์และผู้สนับสนุน เรื่องนี้คงชี้ให้เห็นเป็นอย่างดีถึงกระบวนการเรียนรู้ซึ่งเกิดขึ้นตาม ธรรมชาติทั้งของสัตว์และของมนุษย์ จนฝรั่งมีคำพังเพยว่า “ลิงเห็น ลิงย่อมทำตาม” ตัวอย่างนี้ตอกย้ำด้วยว่า การศึกษาที่สำคัญยิ่งไม่ได้อยู่ในโรงเรียน หากอยู่ในบ้าน ในชุมชนและในสังคมรอบด้าน ซึ่งมีผู้ใหญ่ทำตัวให้เป็นแบบอย่างแก่เด็ก นอกจากจะทำการเผาบ้านเผาเมือง เพื่อความสะใจให้เด็กเห็นแล้ว ผู้ใหญ่ยังทำอะไรต่อมิอะไรอีกมากจนยากที่จะนำมาสาธยายได้หมดอีกด้วย บทความที่อ้างถึงได้ชี้ให้เห็นเรื่องความฉ้อฉล ความดูดาย ความมักง่าย ความไม่รับผิดชอบ ความขี้เกียจ ความเห็นแก่ตัว การชอบพูดแต่ไม่รู้จักฟัง และการแก้ต่าง เพื่อเข้าข้างและหลอกตัวเอง

ผมมองว่าจุดอ่อนใหญ่หลวงของสังคมไทย จะนำประเทศชาติไปสู่ความล่มสลายหายนะ และ วิธีแก้ มีส่วนประกอบอยู่สามส่วนด้วยกัน คือ ส่วนแรก คนไทยส่วนใหญ่ช่วยกันคนละไม้ละมือในด้านการอาสาออกมาช่วยสังคมโดยไม่คิดค่า ตอบแทน เรื่องนี้ผมยึดทฤษฎีผีเสื้อกระพือปีกเป็นหลัก ทฤษฎีผีเสื้อกระพือปีกสามารถพิสูจน์ได้ว่า ในภาวะที่เหมาะสมแรงลมจากการกระพือปีกของผีเสื้อตัวน้อยๆ จะก่อให้เกิดพายุใหญ่ ส่วนที่สอง เพื่อเพิ่มโอกาสให้เกิดภาวะที่เหมาะสม ผมเสนอหลายครั้งให้ตั้งคณะกรรมการร่างยุทธศาสตร์แห่งชาติขึ้นมา ครั้งแรกในหนังสือชื่อ “เศรษฐกิจพอเพียง : ภูมิปัญญาชาติไทย” ซึ่งพิมพ์เมื่อเดือนพฤษภาคม 2543 และครั้งล่าสุดในหนังสือชื่อ “สู่ความเป็นอยู่แบบยั่งยืน” ซึ่งบริษัทโอเรกอนอลูมีเนียม จัดพิมพ์เผยแพร่เป็นอภินันทนาการเมื่อเดือนธันวาคม 2552 คณะกรรมการควรจะประกอบด้วย ผู้ทรงคุณวุฒิในด้านต่างๆ ที่สังคมยอมรับ ซึ่งมีภารกิจหลักเกี่ยวกับการปรึกษาหารือกัน และกับคนไทยส่วนใหญ่ เพื่อตั้งเป้าหมายและร่างยุทธศาสตร์ที่จะพัฒนาชาติไทยให้ก้าวหน้าไปอย่าง ยั่งยืน

เนื่องจากข้อเสนอของคณะกรรมการดังกล่าว จะบรรลุเป้าหมายไม่ได้ตราบใดที่รัฐบาลยังห่วงเรื่องการเลือกตั้งอยู่ ฉะนั้น ทางออกอันเป็น ส่วนที่สาม จึงควรจะเป็นไปตามแนวคิดที่นักวิชาการด้านรัฐศาสตร์บางคนเสนอ นั่นคือ แก้ไขรัฐธรรมนูญบางมาตรา เพื่อเอื้อให้มีรัฐสภาและรัฐบาลจากกระบวนการราชประชาสมาสัย รัฐสภาและรัฐบาลชุดนั้นอาจใช้เวลาสัก 5 ปี เพื่อผ่าตัดสังคมไทยในด้านต่างๆ อย่างขุดรากถอนโคนแล้วปูฐานเพื่อการพัฒนาบ้านเมืองต่อไป ผมมองว่าถ้าเราไม่ทำตามแนวที่กล่าวมานี้ โอกาสที่จะป้องกันมิให้เมืองไทยเดินไปติดหล่มเช่นเดียวกับสังคมอีกหลายแห่ง มีเพียงน้อยนิด

ดร.ไสว บุญมา พิมพ์ในคอลัมน์ บ้านเขาเมืองเรา หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันศุกร์ที่ 18 มิถุนายน 2553

ผมมองว่าคนไทยส่วนใหญ่ไม่รู้จักฟัง ชอบแต่จะพูดเท่านั้น และเมื่อฟังก็มักไม่ได้ยิน ทั้งนี้เพราะเราขาดความสามารถในการคิดเชิงวิเคราะห์ การฟังเป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ที่มีความสำคัญในการดำเนินชีวิตประจำวันและในการทำงานอย่างยิ่ง ประเทศก้าวหน้าให้ความสำคัญมาก ผู้รับตำแหน่งใหญ่ ๆ ในองค์กรจึงมักเป็นผู้ที่มีทักษะการฟังสูงเป็นพิเศษ ด้วยความตระหนักในความสำคัญของการฟัง ผมและเพื่อนอาจารย์ได้ร่วมกันเขียนหนังสือชื่อ “ฟังอย่างไรจะได้ยิน” ถวายเป็นพระราชกุศลเมื่อในหลวงพระชนมายุครบ 72 พรรษา ทั้งที่แทบไม่มีคู่แข่ง หนังสือเล่มนั้นขายยากเนื่องจากสังคมไทยให้ความสำคัญต่อการฟังน้อย ส่วนความสามารถในการคิดในเชิงวิเคราะห์นั้น ผู้เชี่ยวชาญทางด้านการศึกษาของไทยเน้นย้ำให้ปลูกฝังตั้งแต่ครั้งผมยังเรียนอยู่ในวิทยาลัยครูเมื่อเกือบ 50 ปีที่แล้ว ณ วันนี้ สังคมไทยก็ยังมีปัญหาการขาดความสามารถในการคิดเชิงวิเคราะห์ ทั้งนี้เพราะคนไทยส่วนใหญ่ไม่สนับสนุนให้เด็กแย้งผู้ใหญ่และไม่ยอมให้นักเรียนแย้งครู เราเป็นสังคมเผด็จการทางด้านความคิดมานาน การคิดเชิงวิเคราะห์จึงเกิดยาก ฉะนั้น หากเราจะเปลี่ยนสังคมไทย ผู้ใหญ่และครูต้องรู้จักฟัง

นอกจากเราจะไม่รู้จักฟังแล้ว เรายังมักยอมรับความเห็นต่างกับของเราและทำงานร่วมกันเป็นเวลานานไม่ได้ ระบอบประชาธิปไตยของไทยพัฒนาไปแบบล้มลุกคลุกคลานส่วนหนึ่งก็เพราะจุดอ่อนข้อนี้ การสหกรณ์ไม่มีประสิทธิผลก็เพราะคนไทยไม่ยอมรับความคิดต่างและทำงานร่วมกันเป็นเวลานานไม่ได้เนื่องจากส่วนใหญ่ไม่มีความอดกลั้นมากพอ ในบรรดาวัดพุทธศาสนากว่า 30,000 วัด จำนวนมากสร้างอยู่ติด ๆ กันก็เพราะเมื่อเราไม่เห็นด้วยกับวัดหนึ่ง เราก็ไปสร้างวัดขึ้นมาใหม่ในละแวกเดียวกัน หากเรายังรับการเห็นต่างไม่ได้และไม่ยอมทำงานร่วมกัน การจะพัฒนาบ้านเมืองให้รุดหน้าย่อมประสบปัญหาหนักหนาสาหัสแน่นอน

คนไทยส่วนใหญ่เปล่งคำว่า “ไม่เป็นไร” จนติดปาก แต่การเปล่งคำนี้มิได้หมายถึงการให้อภัยเสมอไป หากส่วนใหญ่สะท้อนความดูดาย ความไม่รับผิดชอบและการแก้ต่างให้แก่การกระทำที่ไม่เหมาะสมเสียมากกว่า คำว่า “อย่าแกว่งเท้าหาเสี้ยน” และ “ธุระไม่ใช่” สะท้อนความคิดในการดำเนินชีวิตของคนไทยส่วนใหญ่เป็นอย่างดี จากการได้สัมผัสสังคมต่าง ๆ รวมทั้งสังคมอามิชและการศึกษาการทำงานของผู้ที่มีความทุ่มเทให้สังคม ผมสรุปง่าย ๆ ว่า “ความดูดายเป็นบาป” หากต้องการทราบตัวอย่างของการกลัวบาปจากความดูดาย ผมเสนอให้อ่านหนังสือเรื่อง Mountains beyond Mountains ของ Tracy Kidder ซึ่งได้รับรางวัลพูลิตเซอร์ หนังสือเล่มนี้มีบทคัดย่ออยู่ในเว็บไซต์ของ พญ. นภาพร ลิมป์ปิยากร www.bookishclub.com เนื่องจากสังคมไทยมีความดูดายอย่างกว้างขวาง บาปสั่งสมในสังคมจึงมีมากจนยากที่จะแก้ไขและในที่สุดก็จะนำไปสู่ความรุนแรงและความล่มสลาย

การไม่รับผิดชอบต่อการกระทำของตนเองและการหาทางแก้ต่างให้กับการกระทำที่ไม่เหมาะสมสะท้อนออกมาในรูปต่าง ๆ โดยเฉพาะการไม่ทำตามกฎเกณฑ์ของสังคมอย่างแพร่หลาย การขับรถมอเตอร์ไซค์ย้อนศรและการทิ้งขยะและปฏิกูลลงไปในแม่น้ำลำคลองจึงดูเป็นของธรรมดา สิ่งเหล่านี้ไม่ค่อยมีให้เห็นในสังคมที่ก้าวหน้าไม่ว่าจะเป็นในสิงคโปร์ ญี่ปุ่นและประเทศส่วนใหญ่ในยุโรปตะวันตก

แน่ละ การไม่ทำกฎเกณฑ์ที่กำลังมีผลร้ายแรงที่สุดในสังคมไทยในปัจจุบันและเป็นเหตุปัจจัยสำคัญของการก่อความรุนแรงเมื่อเดือนที่แล้วได้แก่ความฉ้อฉล คนไทยโดยทั่วไปต่างก็บ่นเรื่องนักการเมืองฉ้อฉล แต่เมื่อมีการเลือกตั้ง คนที่เป็นที่รู้กันว่าฉ้อฉลกลับได้รับเลือก นั่นเป็นการชี้บ่งว่าคนไทยส่วนใหญ่ไม่รังเกียจความฉ้อฉล เรื่องนี้ยืนยันได้จากการสำรวจความเห็นของสำนักต่าง ๆ ซึ่งทุกครั้งพบว่า คนไทยเกินครึ่งรับความฉ้อฉลได้ตราบใดที่ตนเองมีโอกาสได้ส่วนแบ่ง ย้อนไปเมื่อหลายปีก่อน การคำนวณหาความสัมพันธ์ระหว่างความด้อยพัฒนากับปัญหาความฉ้อฉลของสังคมต่าง ๆ พบว่าตัวแปรทั้งสองนี้มีความสำพันธ์กันสูงมากถึง 0.86 (มีรายละเอียดอยู่ในหนังสือชื่อ “ไอเอ็มเอฟ ไอเอ็มเอฟ ไอเอ็มเอฟ”) ยิ่งกว่านั้นการสำรวจของสำนักเอแบคโพลล์เมื่อปีที่แล้วพบว่า เกือบ 85% ของคนไทยมองว่าการโกงกันในการทำธุรกิจเป็นของธรรมดา นั่นหมายความว่าสังคมไทยจะเป็นอะไรไม่ได้นอกจากเมืองโจร

ที่เขียนมานี้จะมีคนไทยเห็นด้วยมากน้อยแค่ไหนผมไม่ทราบ ความเห็นของคนไทยที่ส่งไปถึงผมหลังจากอ่านบทความภาษาอังกฤษดังกล่าวบ่งว่าเห็นด้วยเกือบทั้งหมด ผมมองว่านั่นน่าจะเป็นนิมิตรหมายที่ดีเพราะเมื่อปีที่แล้วผมเขียนเรื่องความฉ้อฉล มีคนไทยเขียนไปประณามผมแบบสาดเสียเทเสีย อย่างไรก็ตาม ณ วันนี้ นิมิตรหมายที่ดีอย่างเดียวไม่พอเนื่องจากสังคมไทยจะเดินเข้าทางแห่งความล่มสลายอยู่รอมร่อแล้ว นอกจากจะลดพฤติกรรมจำพวกขาดดุลทางคุณธรรมและเพิ่มพฤติกรรมที่เกินดุลคุณธรรมจำพวกอาสาออกไปช่วยส่วนรวมแล้ว เราจะต้องชักชวนคนไทยที่ยังไม่เห็นความสำคัญของงานอาสาให้เข้ามาเป็นแนวร่วมในการทำกิจกรรมจำพวกนี้ด้วย.

…

ดร.ไสว บุญมาพิมพ์ในคอลัมน์ บ้านเขาเมืองเรา หนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันที่ 11 มิถุนายน 2553