สำหรับบทคัดย่อของหนังสือ The Universe in a Single Atom ซึ่ง ดร. ไสว บุญมา ได้ทำบทคัดย่อเป็นภาษาไทยแล้ว ขอรบกวนช่วยส่งมายัง e-mail ด้านล่างให้ด้วยนะครับ จะเป็นพระคุณอย่างมาก

paulku60@hotmail.com (อันนี้ส่วนตัวครับ) กับ pornchai@tdri.or.th (อันนี้ของที่ทำงานครับ)

ส่วนเรื่องจะให้คนเราเข้าใจว่าอะไรคืออวิชชาที่อาจสร้างปัญหาให้ตนเองและสังคมตามที่ ดร. ไสว ได้กล่าวมาข้างต้น ผมว่าคนทั่วไปถ้าจะเข้าใจได้ต้องเกิดจากการสัมผัสด้วยตนเองโดยการปฏิบัติวิปัสนากรรมฐานและได้รับการอบรมอย่างถูกต้องจากอาจารย์ผู้ชำนาญ การบอกเล่า หรือ ฟังเหตุผลอย่างเป็นตรรกะ ไม่น่าจะเข้าใจได้ครับ (เพราะผมลองอธิบายจนปากเปียกปากแฉะกับหลายๆ คน ที่ไม่เคยปฏิบัติ เค้าเองก็ไม่เข้าใจ และไม่ยอมเข้าใจด้วยครับ แต่กับคนที่มีพื้นมาบ้าง เพียงพูดแค่ key word บางคำ เค้าเหล่านั้นก็เข้าใจได้โดยง่ายครับ) สำหรับผมเองกว่าจะเข้าใจได้ก็ต้องมาจากการนั่งสมาธิตอนที่บวชเป็นสามเณรเมื่อ เกือบ 15 ปี ที่แล้ว และได้รับการอบรมจากพระสายกรรมฐานอย่างเข้มข้นครับ

แต่สำหรับผู้ที่สนใจต้องการพัฒนาตนเองให้เป็นบุคคลที่ดีขึ้น มีความสุขมากขึ้น แต่ไม่อยากอ่านหนังสือที่เป็นแนวธรรมะเข้มข้น ผมขอแนะนำหนังสือของ Anthony Robbin ครับ หนังสือของเค้าที่ดังมากๆ มี 2 เล่มด้วยกัน คือ “Unlimited Power” และ “Awaken The Giant Within” ผมว่าเค้านำหลักจิตวิทยาและพุทธศาสนามาย่อยให้เข้าใจง่าย เพื่อคนที่อยู่ในยุคดิจิทอลสามารถทำตามได้โดยง่าย หนังสือทั้งสองเล่มนี้มีพิมพ์เป็นภาษาไทยด้วยครับ ของสำนักพิมพ์ต้นไม้ พันโทอานันท์ ชินบุตร ผู้แปล ครับ ผมเองมีอยู่ที่บ้านทั้งสองเล่มครับ ถ้าใครสนใจผมให้ยืมได้ครับ (เพราะตอนนี้ก็แจกจ่ายให้เพื่อนๆ อ่านอยู่เหมือนกัน)

สำหรับหนังสือ “กะลาภิวัฒน์” ของ ดร. ไสว ผมมีไว้ในครอบครองแล้วครับ ขอบคุณมากครับสำหรับความกรุณา ผมเป็นแฟนตัวยงของ ดร. ไสว มา 4 ปี ได้แล้วครับ นับตั้งแต่ตอนเรียน ป.โท ซึ่งผมก็ได้คอร์ลัมของ ดร.ไสว ที่เขียนในหนังสือพิมพ์ประชาชาติธุรกิจ เรื่อง happiness ของ Richard Layard มาช่วยชีวิตไว้ทำให้สามารถคิดหัวข้อวิทยานิพนธ์ และสำเร็จปริญญาลุล่วงไปได้ด้วยดีครับ

จึงขอขอบคุณ ดร.ไสว มาก มาก ครับ สำหรับคอร์ลัมและหนังสือดีๆ เพื่่อเพิ่มพูนปัญญาให้กับคนไทยมาอย่างยาวนาน

ศีลห้าท่องได้แต่ไม่ปฏิบัติไม่มีผลดี เศรษฐกิจพอเพียงท่องได้ไม่ปฏิบัติก็ไม่มีผลเช่นกันครับ

ประเด็นของคุณมากและซับซ้อน ผมคงไม่มีปัญญาตอบได้หมด ขอตั้งข้อสังเกตเพียงเท่านี้

- ศาสนาเป็นเรื่องลึกซึ้งละเอียดอ่อน เท่าที่ผมประสบมา คนที่เข้าใจจริง ๆ มีน้อย ยิ่งเรื่องนิพพาน ยิ่งดูจะเข้าใจต่างกันมาก ผมพยายามหาคำอธิบาย และมาจบลงที่คำอธิบายของ ๓ ท่าน คือ ท่านพุทธทาส ท่านทิช นัท ฮัน และท่านทะไล ลามาะ (ซึ่งท่านนี้นำวิทยาศาสตร์เข้ามาอธิบายหลายเรื่อง โดยเฉพาะเรื่องอนัตตา ให้ผมเข้าใจได้ กรุณาอ่านเรื่อง The Universe in a Single Atom ซึ่งผมทำบทคัดย่อไม้เป็นภาษาไทยแล้ว แต่มีคนบ่นว่ายังยากไป บอกที่อยู่อีเมล์ของคุณ แล้วผมจะส่งมาให้ถ้าคุณจะอ่าน) แม้แต่พระก็มีไม่กี่เปอร์เซนต์ที่แตกฉาน ฆารวาสละไม่ต้องพูดถึง ว่ากันไปตามที่ได้ยินมา โดยไม่เคยศึกษาจริง ๆ และไปติดอยู่แค่พิธีกรรม เรามีวัฒนธรรมแบบหยิบโหย่งคือไม่ศึกษาจริง ไม่ฟังจริง ผมรู้จักฝรั่งจำนวนหนึ่งซึ่งไม่ใช่พุทธศาสนิกชน แต่สามารถพูดประเด็นพุทธศาสนาได้ทะลุปรุโปร่ง วัฒนธรรมการรู้จริงของเขาดูจะต่างกับของเราอย่างมีนัยสำคัญ ผมไม่ได้ประณามคนไทย ผมก็เป็นส่วนหนึ่ง แต่นั่นเป็นข้อสังเกตที่น่าศึกษาต่อไป ผมเคยเขียนเรื่อง “พบนิพพานก่อนต่าย” เมื่อเริ่มศึกษาศาสนาใหม่ ๆ เป็นเพียงบทเริ่มต้น ขณะนี้พิมพ์เป็นภาคผนวกของหนังสือเรื่อง “มองเมืองไทย: จากสิบปีของการใช้หนี้แผ่นดิน” ซึ่งพิมพ์เมื่อต้นปีที่แล้ว

-เนื่องจากคนจำนวนมากยังขาดความรู้ การตัดสินใจบนฐานของอวิชชาอาจสร้างปัญหาให้ตนเองและสังคมได้ แม้แต่ความรู้สึก “พอเพียง” หากความรู้สึกวางอยู่บนฐานของความไม่รู้จริง เช่น อาหารที่กินเข้าไปทำให้อร่อย อิ่มท้อง พอใจ แต่มันเป็นอาหารจำพวกทำลายสุขภาพ หรือ มีบุหรี่ชั้น “ดี” อัดอย่างเต็มปอดทุกครั้งที่ต้องการทำให้เกิดความพอใจ รู้สึกมีความสุข รู้สึกพอเพียง แต่นั่นวางอยู่บนฐานของอวิชชา ผมมองว่าไม่ใช่ความพอเพียงที่ถูกต้อง

-เรื่องการเผยแพร่แนวคิดเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงให้เป็นสากล น่าทำยิ่ง แต่ใครล่ะจะทำ? ในส่วนของผม ผมพยายามอ้างถึงบ่อย ๆ ในคอลัมน์ใน นสพ. บางกอกโพสต์และมักได้รับอีเมล์จากฝรั่งว่าเป็นแนวคิดที่ดี แต่หลายต่อหลายครั้ง ผมกลับได้รับการประณามและโต้แย้งจากคนไทยซึ่งดูจะไม่มีความเข้าใจในแก่นของแนวคิดแม้แต่น้อย มีคนเสนอให้ผมเขียนเป็นหนังสือภาษาอังกฤษออกมา ผมปฏิเสธไปเพราะปัจจัยหลายอย่าง ปัจจัยที่สำคัญที่สุดคือ ปัญญายังไม่ถึงและไม่มีเวลาที่จะศึกษาให้แตกฉานต่อไปจนเขียนออกมาแย้งแนวคิดกระแสหลักได้

-แน่นอน “ความสุข” มีคำนิยามหลายอย่าง ผมกำลังรออ่านหนังสือเรื่อง Happiness around the World: The Paradox of Happy Peasants and Miserable Millionaires ของ Carol Graham ซึ่งจะพิมพ์ออกมาเร็ว ๆ นี้ นี่เป็นหนังสือเล่มล่าสุดในแนวการมองความสุขต่างกัน และความรวยอาจไม่ใช่ทางนำไปสู่ความสุข ผมเพิ่งเขียนบทความให้หนังสือพิมพ์ไทยฉบับหนึ่งในอเมริกาโดยอ้างถึงงานของผู้เขียนและของคนอื่นอีก และเมื่อได้อ่านหนังสือเล่มนี้แล้ว ก็จะเขียนลงใน นสพ. ในเมืองไทย (ไม่ทราบคุณมีโอกาสได้เห็นหนังสือเรื่อง “กะลาภิวัตน์” หรือยัง ลองไปเปิดดูเมื่อมีโอกาส มีประเด็นเรื่องความสุขอยู่ในนั้นซึ่งคุณหมอนภาพร ลิมป์ปิยากร เป็นผู้เขียนร่วมกับผม กรุณาอย่ามองว่าพยายามขายหนังสือ ผมจะกลับมาเมืองไทยสัปดาห์หน้า จะพยายามหามาให้ถ้าคุณไม่ต้องการซื้อ อันที่จริงอาจไม่มีวางขายแล้ว แต่ที่สำนักพิมพ์โอ้พระเจ้าอาจยังมีอยู่บ้าง)

ว่าจะเป็นไปได้ไหมครับ ถ้าเราทุกคนช่วยกันนำเสนอผลงานวิจัยด้านแนวคิดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง หรือ หลักแนวคิดตามพุทธศาสนาให้มีความเป็นหลักสากล (common knowledge) มากขึ้น (มิใช่เป็นการอธิบายที่มีแต่เพียงชาวพุทธหรือผู้ศึกษาศาสนาพุทธเท่านั้นจึงจะเข้าใจได้) เนื่องจากเวลาเราจะอธิบายอะไรกับใครที่มีฐานความรู้และความเชื่อแตกต่างจากเรา เราควรจะอธิบายเหตุปัจจัยและผลกระทบที่อาจจะเกิดขึ้นบนพื้นฐานความรู้เดียวกัน (ซึ่งในตอนนี้การตีความเรื่องความสุขของชาวตะวันตกกับชาวตะวันออกยังค่อนข้างแตกต่างกัน)

ยกตัวอย่างเช่น การทำงานวิจัยสักชิ้นหนึ่งที่มีการวิเคราะห์ปัจจัยที่มีผลทำให้คนมีความสุขเพิ่มขึ้น (แนวคิดตะวันตกมักหาวิธีเพิ่มความสุข) โดยดึงปัจจัยดังกล่าวมาจากคำสอนทางพุทธศาสนาเข้ามาสอดแทรก เช่น การรักสันโดษและการมัธยัสถ์ มาหาความสัมพันธ์กับความสุขตามแบบวิธีวิเคราะห์ในเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม เศรษฐศาสตร์จิตวิทยา หรือเศรษฐศาสตร์มนุษย์ ซึ่งในการศึกษาวิจัยขั้นต่อๆ ไป เราจึงค่อยๆ เพิ่มปัจจัยตัวอื่นๆ ตามหลักพุทธศาสนาที่ทำให้คนมีความสุขเพิ่มขึ้น หรือ มองในมุมกลับกันก็อาจจะศึกษาว่าปัจจัยใดที่สามารถทำให้คนมีความทุกข์น้อยลง หรือดับทุกข์ลงได้

เหตุที่เราต้องค่อยๆ เพิ่มปัจจัยต่างๆ อย่างเป็นขั้นเป็นตอน เนื่องจากเราควรมีข้อมูลงานวิจัยสนับสนุนแนวคิดดังกล่าว ซึ่งน่าจะทำให้คำพูดของเรามีน้ำหนักน่าเชื่อถือขึ้น อีกทั้งเราต้องคอยกระตุ้น (nudge) ต่อมรับรู้ ความคิด และจิตสำนึกของผู้คนอย่างต่อเนื่อง ผู้คนในสังคมจะได้ไม่หลงไม่ลืมว่าอะไร คือ ความสุขที่แท้จริง ทั้งนี้ตามหลักการแล้วเราต้องไม่ลืมว่าการนำเสนอแนวคิดใดใหม่ๆ ลงไปให้กับสังคมจะต้องหาตัวเชื่อมต่อกับแนวคิดดั้งเดิมที่มีอยู่ให้ได้ครับ มิฉะนั้นแนวคิดใหม่ดังกล่าวจะไม่ได้รับความสนใจเท่าที่ควร

อย่างไรก็ดี เป็นเรื่องที่น่าประหลาดใจว่าในปัจจุบัน ผมยังไม่เคยเจองานวิจัยด้านเศรษฐศาสตร์ชิ้นใดที่ทำเกี่ยวกับเรื่องการทำให้คนมีความทุกข์น้อยลงเลยครับ หรือเป็นเพราะว่าคนเรามัวแต่แสวงหาความสุข และพยายามหลีกเลี่ยงการพูดถึงเรื่องความทุกข์ – ซึ่งแก่นของพุทธศาสนาจริงๆ คือ การให้เราพิจารณาเรื่องความทุกข์เพื่อเราจะได้ปลงสังขาร ปล่อยวาง และทำจิตใจให้โปร่งใส เพื่อบรรลุมรรคผลนิพพาน ซึ่งถือว่าเป็นบรมสุขครับ

แต่การนำเสนอเรื่องประเด็นนิพพานยังเป็นเรื่องที่ผมคิดว่าตอนนี้ควรจะหลีกเลี่ยงครับ เพราะผมมีความเห็นว่าคำว่านิพานน่าจะเป็นเรื่องที่ยังห่างไกลกับแนวคิดที่เป็นหลักสากลอยู่มากและผมเองก็ยังมีความเข้าใจที่ไม่ถ่องแท้ด้วย (เพราะผมเองก็ยัง ละ เลิก ลด กิเลส บางประเภทไม่ได้ครับ) การนำเสนอแนวคิดที่ผมเชื่อจากใจจริงว่าเป็นประโยชน์ต่อตนเองและผู้อื่นอย่างแท้จริง (นิพพาน) ก็ต้องดูจังหวะ โอกาส เวลา สถานที่ ปัญญาของผู้ฟัง และสถานะของบุคคลที่เป็นผู้อธิบาย ว่ามีความพร้อมและเหมาะสมแล้วหรือไม่ด้วยเช่นกันครับ

ดังนั้นแนวคิดอย่างง่ายๆ ในการแก้ปัญหาแบบองค์รวมที่ผมคิดได้ ณ ตอนนี้นะครับ คือ การหาพันธะมิตรที่มีเสียงและพลังมากพอที่จะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงต่อระบบการพัฒนาเศรษฐกิจของโลกในปัจจุบัน ยกตัวอย่างเช่น จะทำอย่างไรให้บุคคลสำคัญ เช่น อัล กอร์ (คนเขียน An Inconvenient Truth) Joseph Stiglitz (เจ้าของทฤษฎี Theory of information Asymmetry) Michael Moore (ผู้กำกับหนังสารคดีชื่อดัง เรื่อง Fahrenheit 9/11 และ Capitalism: A Love Story) Amartya Sen (ผู้นำด้าน Behaviour and the concept of preference) องค์ดาไลลามะ (ผู้นำด้านจิตวิญญาญ) เจ้าชายจิกมี วังชุก กษัตริย์แห่งภูฏาน (ผู้คิดค้นศัพท์คำว่า GNH: Gross National Happiness) หรือแม้กระทั่งองค์กร Green peace เข้าใจวัตถุประสงค์ในการนำเสนอแนวปรัญญาเศรษฐกิจพอเพียงของในหลวงของเรา